हजारो मैल दूर, तरी गणराया घरचाच ! ऑरलँडोचा गणपती राजा नेमका कसा साजरा होतो ?

ऑरलँडोचा गणपती राजा

ऑरलँडो : अमेरिकेतील ऑरलँडो येथे मराठी मंडळ आणि हिंदू सोसायटी यांच्यावतीने गणेशोत्सवाचा उत्साह अक्षरशः शिगेला पोहोचतो. गणेश चतुर्थीपासून सात दिवस किंवा अनंत चतुर्दशीपर्यंत चालणारा हा उत्सव केवळ धार्मिक सोहळा न राहता मराठी आणि भारतीय संस्कृतीचा उत्सव बनतो. जून-जुलैपासूनच सजावट, नृत्य, गायन, भजन, ढोल-ताशा पथक, पूजा, प्रसाद, लेझीम अशा विविध कार्यक्रमांची आखणी आणि तयारी सुरू होते. पु. ल. देशपांडे यांच्या ‘नारायणाच्या अंगात लग्न चढते’ या वर्णनाप्रमाणे हळूहळू ऑरलँडोकरांच्या अंगात गणेशोत्सव चढत जातो.

गेली २५ वर्षांहून अधिक काळ ऑरलँडोच्या गणेशोत्सवातील सजावटीला एका विशिष्ट ‘थीम’ची जोड दिली जाते. यंदाच्या देखाव्यात आग आणि धूर ओकणारा ज्वालामुखी, डोंगरावरून कोसळणारा धबधबा, आकाशाचा पडदा आणि पृथ्वीवर विराजमान झालेला पंचमहाभूतांच्या कोंदणातील गणराय असे निसर्गाचे विविध रूप साकारण्यात आले आहे. चार वेगवेगळ्या ठिकाणी चार गटांनी स्वतंत्रपणे काम करून हा देखणा देखावा एकत्र उभा केला आहे.

गणेश चतुर्थीच्या संध्याकाळी ढोल-ताशे आणि लेझीमच्या तालावर पारंपरिक पद्धतीने रथातून बाप्पाची मिरवणूक काढली जाते. त्यानंतर सामूहिक पूजा, प्रतिष्ठापना आणि आरत्यांचा गजर होतो. मराठी समाजासह इतर भारतीय मंडळीही या सोहळ्यात उत्साहाने सहभागी होतात. रात्री शेकडो भाविक एकत्र येऊन प्रसाद आणि सहभोजनाचा आनंद घेतात.

गणेशोत्सवाचा उत्साह त्यानंतरही दररोज कायम राहतो. आठवड्याच्या कामकाजाच्या दिवशीही पाच-सहा कुटुंबे एकत्र येऊन हौशीने आरती करतात. त्यासोबत भजनसंध्या, अथर्वशीर्षाचे आवर्तन आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे ऑरलँडोतील गणेशोत्सव एका दिवसापुरता मर्यादित राहत नाही; उलट दिवसेंदिवस त्याची रंगत वाढत जाते.

विसर्जनाच्या दिवशीही बाप्पाला पारंपरिक पद्धतीने निरोप दिला जातो. ‘पायी हळू हळू चाला, मुखाने गजानन बोला’ म्हणत पालखीतून गणरायाची मिरवणूक काढली जाते. मुली आणि महिला नऊवारी साडी, नथ अशा पारंपरिक वेशभूषेत सहभागी होतात, तर पुरुष धोतर, फेटे आणि पगडी परिधान करून उत्सवाचा आनंद घेतात. १४ विद्या आणि ६४ कलांचा अधिपती असलेल्या गणरायाच्या चरणी नृत्य, गायन, नाटिका तसेच लहान-मोठ्यांचे लेझीम नृत्य अशा विविध कलाविष्कारांचे सादरीकरण केले जाते.

गणेशोत्सवातील पूजाविधीतही नव्या पिढीचा सहभाग विशेष उल्लेखनीय आहे. बाळगोपाळांच्या हस्ते साग्रसंगीत पूजा केली जाते. विसर्जनाच्या दिवशी लहान मुलांच्या हस्ते पूजा करून घेण्याची तर येथे जणू परंपराच झाली आहे. ढोल-ताशा पथकातही ऑरलँडोमध्ये जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या तरुण पिढीचा मोठा सहभाग असतो. ढोल-ताशांच्या गजरात, उत्साहाने नाचत ‘गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या’च्या जयघोषात बाप्पाला निरोप दिला जातो. देवळाच्या मागील तळ्यात किंवा हौदात सार्वजनिक तसेच घरगुती गणपतींचे विसर्जन केले जाते.

विसर्जनानंतर पुन्हा एकदा शेकडो जणांचे सहभोजन होते. त्यानंतर आवराआवर करून भारतापासून हजारो मैल दूर असलेल्या या कर्मभूमीत आपापल्या परीने भारतीय आणि मराठी परंपरा रुजविण्याचा प्रयत्न करणारे सर्वजण थकलेले असले तरी मनाने समाधानाने घरी परततात. उत्सव संपतो; मात्र त्यातून मिळालेला आपलेपणा आणि मातृभूमीच्या आठवणी मनात कायम राहतात.

ऑरलँडोतील मंदिराची देखणी वास्तू आणि प्रशस्त सभागृह गणेशोत्सवासह विविध भारतीय सण-समारंभांसाठी समाजाला उपलब्ध झाले आहे. भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्यासह अनेक मान्यवरांनी या मंदिराला भेट दिली आहे. भारतातून ऑरलँडोमध्ये आलेल्या कोणत्याही व्यक्तीसाठी ‘आपला माणूस’ भेटण्याची ही हमखास जागा बनली आहे.

लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाने एकेकाळी समाजाला एकत्र आणण्याचे काम केले. त्याच परंपरेचा सांस्कृतिक धागा ऑरलँडोमध्येही जपला जात आहे. मायभूमीपासून दूर, परक्या भूमीत येऊन रुजलेल्या आणि रुळलेल्या भारतीयांना ऑरलँडोचे हे मंदिर आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव आजही संस्कृतीच्या धाग्याने घट्ट बांधून ठेवतो. म्हणूनच परदेशातही हा गणपती केवळ देव राहत नाही, तर तो सगळ्यांचा ‘गणपती राजा’ बनतो.