वेगळी वाट चोखाळणारी नवदुर्गा..!.. दीक्षा दिंडे

ओळख: वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या नवदुर्गांची..!..१

व्हीलचेअरवरील प्रवासाला सामाजिक परिवर्तनाची दिशा देत, अपंगत्वाला मर्यादा न मानता समावेशक समाजनिर्मितीचे स्वप्न उराशी बाळगणारी दीक्षा दिंडे आज हजारो विद्यार्थ्यांपर्यंत आणि नागरिकांपर्यंत समान संधीचा संदेश पोहोचवत आहे. आईच्या संघर्षातून मिळालेलं बळ, प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करण्याची जिद्द आणि परदेशातील उच्च शिक्षणातून मिळालेली व्यापक दृष्टी यांच्या जोरावर तिने सामाजिक कार्याचा नवा आदर्श निर्माण केला आहे. अपंग व्यक्तींना दया नव्हे, तर सन्मान, हक्क आणि समान संधी मिळाव्यात यासाठी धडपडणाऱ्या या तरुणीचा प्रवास म्हणजे जिद्द, संवेदनशीलता आणि परिवर्तनाची प्रेरणादायी गाथा आहे. ‘मला पॉलिसी मेकर व्हायचंय’ हे स्वप्न उराशी बाळगून समावेशक समाजाच्या निर्मितीसाठी झटणाऱ्या या आधुनिक दुर्गेची ओळख करून देणारा हा लेख…

ॲड. शैलजा मोळक,
लेखक, कवी, संपादक, प्रकाशक
अध्यक्ष, शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान पुणे
मो. 9823627244

‘दीक्षा दिंडे नाम तो सुना होगा..!’ हे असं नाव आहे की तिच्या वयाच्या अवघ्या पंचविशीत ते महाराष्ट्रभर माहीत झाले. एक दिव्यांग मुलगी व्हील चेअरवर फिरते व एवढं मोठं सामाजिक काम उभारायचा प्रयत्न करते हे कौतुकास्पद होते. दिव्यांगाची व्याख्या बदलून सामाजिक समावेशन करू पहाणारी दीक्षा, आयुष्यात काही स्वप्न व ध्येय घेऊन पॅालिसी मेकर व्हायचंय याचा ध्यास घेऊन कार्यरत रहाणारी दीक्षा, तिचा संघर्षमय प्रवास पाहून थक्क व्हायला होतं.

एका मध्यमवर्गीय कुटुंबातील तिचा जन्म. वडील रिक्षा चालक व आई टेलरिंगचा व्यवसाय करणारी. अशात दीक्षा जन्मानंतर ५-६ महिने नॅार्मल हालचाली करत नाही हे लक्षात येते व तिला काही आजार आहे हे समजते. परंतु तिचे आईवडील खचून न जाता प्रयत्नांची पराकाष्ठा करतात पण तिचा
आजार लक्षात आल्यावर त्यात फारसा बदल होणार नाही असे समजताच तिला चांगले शिक्षण द्यायचा विचार करतात. अपंग असल्याने व तिला हव्या त्या सुविधा शाळेत उपलब्ध नसल्याने अनेक खाजगी शाळा तिला प्रवेश नाकारतात. मग तिला पुणे महानगरपालिकेच्या कात्रजच्या शाळेत प्रवेश घेतला जातो. आई तिला कडेवर ने-आण करून सातवी पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण करते. नंतर पुढील शिक्षण हुजुरपागेत पूर्ण केले जाते. तेथेही आई रिक्षा, बसने येऊन तिला कडेवर घेऊन ते पूर्ण करते.

वयाच्या २२ वर्षांपर्यंत ती व्हील चेअर वापरत नाही. कारण कात्रजहून प्रवास करताना व्हील चेअरचे वजन कसे आणायचे व परत आई ते कसे करू शकणार असा प्रश्न होता. त्यामुळे मी कमी खायची. वजन मेंटेन ठेवायची असे ती सांगते. शिवाय टॅायलेटसची उपलब्धता हाही प्रश्न असल्याने पाणी कमी प्यायची. अशा परिस्थितीत तिला इंजिनिअर व्हायचे असताना कॅालेजने ते झेपणार नाही सांगितल्यामुळे तिने कॅामर्सचे शिक्षण पूर्ण केले. तिच्या पूर्ण प्रवासात तिची आई, आज्जी व तिची बहीण या तिची आई झाल्या होत्या.

पुण्यातील कात्रज या छोट्या गावातून सुरू झालेला हा तिचा प्रवास आज हजारो लोकांच्या आयुष्यात बदल घडवत आहे. आज दीक्षा अपंग हक्क कार्यकर्त्या, EquiBridge Foundation च्या सहसंस्थापिका आणि समावेशनासाठी झटणाऱी एक तरुणी म्हणून ओळखली जाते.

जन्मतः सेरेब्रल पाल्सी असलेल्या दीक्षाने आयुष्यात आलेल्या अडथळ्यांना मर्यादा न मानता त्यांना परिवर्तनाची संधी बनवली. आयुष्याच्या सुरुवातीला तिला अपंगत्वामुळे अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला, परंतु आईच्या भक्कम पाठिंब्यामुळे तिने स्वतःची ओळख निर्माण करून स्वतःच्या पायावर ती उभी राहिली. समाजातील नाकारलेपण, आईला होणारा त्रास पाहाता तिने सुसाईडचा सुध्दा विचार केला होता पण तिची आई तिची चांगली मैत्रीण झाल्याने तो विचार कधीच विरून गेला असे ती सांगते. केवळ आईच्या खंबीर पाठिंब्यामुळे आज तिला मोठे अवकाश मिळाले आहे. आता ती मागे वळून पाहात नाही.

शिक्षण आणि सामाजिक विकास क्षेत्रातील तिच्या कामाची दखल घेत तिला भारत सरकारचा राष्ट्रीय युवा पुरस्कार, महाराष्ट्र राज्याचा राज्य युवा पुरस्कार तसेच ब्रिटिश सरकारची प्रतिष्ठित Chevening Scholarship प्राप्त झाली. या शिष्यवृत्तीअंतर्गत त्यांनी युनायटेड किंगडममधील University of Sussex येथे Governance, Development and Public Policy या विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आणि भारतातील अपंगांच्या राजकीय सहभागावर सखोल संशोधन केले. शाळा- कॅालेज ते घर केलेली दीक्षा स्कॅालरशिप मिळाल्याने थेट युकेला पोहोचली. त्यापूर्वी तिने फेसबुकच्या माध्यमातून काही समविचारी मित्र मैत्रिणींनी एकत्र येऊन कोविडपूर्वी आलेल्या कोल्हापूर-सांगली महापुरातील आपत्तीग्रस्त लोकांसाठी मदत पोहोचवली. तसेच कोविडमधे सुध्दा तिने प्रचंड काम केले. त्या दरम्यानच तिला सामाजिक काम करणारा समविचारी मित्र भेटला पुढे तो जीवनसाथी झाला. त्याच्यामुळे तिच्या जीवनाची अवघड वाट थोडी सुकर झाली. युकेमधे तो तिच्यासोबत गेला व त्याने काही काळ तेथे नोकरी केली. आणि तिने तिचे शिक्षण पूर्ण केले.

युकेमध्ये शिक्षण घेत असतानाच तिने तेथील काही संस्थांसोबत नोकरी देखील केली आणि बॅरियर-फ्री वातावरण, सहाय्यक तंत्रज्ञान, युनिव्हर्सल डिझाइन आणि अपंग व्यक्तींच्या स्वावलंबनासाठी विकसित केलेल्या प्रभावी धोरणांचा जवळून अभ्यास केला. जगभरातील विविध संस्था आणि तज्ज्ञांसोबत काम करताना त्यांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली, समावेशनासाठी सुलभता ही खूप मोठी गोष्ट आहे आणि त्यावर आपल्या देशात मोठ्या प्रमाणात काम करणे गरजेचे आहे. ही जाणीव ठेवून, परदेशात स्थिरावण्याच्या संधी असतानाही ती भारतात परतली आणि EquiBridge Foundation ची स्थापना केली. अपंग व्यक्तींचे अधिकार, सुलभता आणि समावेशन यांना केंद्रस्थानी ठेवून संस्था शिक्षण, क्षमता विकास, Accessibility Audit, जनजागृती आणि धोरणात्मक हस्तक्षेप यांसारख्या विषयांना धरून ती आज अमोलसोबत नीरा, तालुका पुरंदर, जि. पुणे येथे कार्यरत आहे.

गेल्या काही महिन्यांपूर्वीच दीक्षा दिंडे आणि त्यांचे सहसंस्थापक व जीवनसाथी अमोल यांनी सलग १३० दिवस Inclusion Yatra संपूर्ण महाराष्ट्रभर प्रवास करत अपंग समावेशन आणि सुलभतेविषयी जनजागृती करत लोकांशी संवाद साधला. महाराष्ट्रात अपंग हक्क क्षेत्रात सुरू असलेल्या उपक्रमांचा अभ्यास करणारा हा एक व्यापक सामाजिक प्रवास होता. या यात्रेदरम्यान त्यांनी राज्यातील ३४ जिल्ह्यातील सुमारे १६९ शाळा, कॅालेज व विविध संस्थेत जाऊन ३५ हजारहून अधिक विद्यार्थी, पालक आणि शिक्षकांपर्यंत पोहोचून समावेशक समाज निर्माण करण्याचा संदेश दिला आणि या संवादातून हजारो लोकांच्या विचारांमध्ये बदल घडवून आणण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

दीक्षा दिंडे यांनी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील विविध संस्थांसोबत काम केले आहे. परिषदांमध्ये भारताचे नेतृत्व केले आहे. आता त्या पूर्णवेळ EquiBridge Foundation च्या माध्यमातून अपंग समावेशन आणि सुलभता यासाठी कार्यरत आहेत. त्यांचा प्रवास आपल्याला शिकवतो की समावेशन ही केवळ संकल्पना नाही, तर प्रत्येक व्यक्तीला समान संधी मिळवून देण्याची एक सामूहिक जबाबदारी आहे.

अशा या शारीरिक दुर्बलतेचे भांडवल न करता समाज मानसिक सबल व्हावा म्हणून सर्वसमावेशक समाज निर्मितीची संकल्पना घेऊन मला पॅालिसी मेकर व्हायचं आहे हे स्वप्न मनाशी बाळगून कार्यरत असणाऱ्या आधुनिक दुर्गा दीक्षा यांना मानाचा मुजरा..!!

दीक्षा दिंडे – 81497 27257