अध्यात्मविद्या : विश्वाचे आर्त समजून घेणारी अंतःप्रज्ञा

कां जे तुवां पुसिलिया विभूती । म्हणोनि तिया आईक सुभद्रापती ।
तरी आतां विद्यांमाजी प्रस्तुती । अध्यात्मविद्या ते मी ।। २६६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – किंवा ज्या अर्थी तूं विभूति विचारल्यास त्या अर्थी अर्जुना, मी सांगत आहे त्या तूं ऐक. तर आतां प्रस्तुत सर्व विद्यांमध्ये जी अध्यात्म विद्या आहे, ती माझी विभूति आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायातील ही ओवी केवळ भगवंताच्या विभूतींची यादी सांगणारी नाही; ती भारतीय ज्ञानपरंपरेने ‘विद्या’ या संकल्पनेला दिलेले सर्वोच्च अधिष्ठान स्पष्ट करणारी आहे. अर्जुनाने श्रीकृष्णाला त्यांच्या विभूती विचारल्या आणि त्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण एका अत्यंत महत्त्वाच्या वळणावर येतात—‘सर्व विद्यांमध्ये अध्यात्मविद्या मी आहे.’ म्हणजेच जग जाणून घेण्याच्या असंख्य मार्गांमध्ये स्वतःला जाणून घेणारे ज्ञान हेच परम ज्ञान आहे. बाह्य विश्वाचा विस्तार कितीही अफाट असला, तरी त्या विश्वाकडे पाहणाऱ्या ‘मी’चा शोध घेतल्याशिवाय विश्वाचे अंतिम आकलन होऊ शकत नाही.

‘विभूती’ या शब्दाचा अर्थ येथे केवळ एखादी असामान्य शक्ती किंवा भव्य वस्तू असा मर्यादित घेता येत नाही. भगवंताच्या अस्तित्वाचे जे जे विशेष, प्रभावी आणि तेजस्वी प्रकटीकरण आहे, ते विभूती. पर्वतांमध्ये मेरू, नद्यांमध्ये गंगा, वृक्षांमध्ये अश्वत्थ, योद्ध्यांमध्ये राम, ऋषींमध्ये भृगू अशा विविध रूपांतून श्रीकृष्ण अर्जुनाला विश्वातील दैवी व्यापकता दाखवतात. पण या बाह्य विभूतींच्या मांडणीनंतर ते ‘विद्यांमाजी अध्यात्मविद्या ते मी’ असे म्हणतात. येथे एक सूक्ष्म परिवर्तन घडते. विश्वात ‘देव कुठे आहे?’ या प्रश्नापासून ‘देवाला जाणणारा कोण?’ या प्रश्नाकडे प्रवास सुरू होतो.

हीच अध्यात्मविद्येची खरी दिशा आहे.

भारतीय तत्त्वज्ञानात ‘विद्या’ म्हणजे केवळ माहितीचे संकलन नव्हे. माहिती आपल्याला वस्तूंबद्दल सांगते; ज्ञान त्या वस्तूंच्या स्वरूपाचा बोध घडवते; पण अध्यात्मविद्या जाणणारा आणि जाणले जाणारे यांच्यातील मूलभूत नाते उलगडते. उपनिषदांच्या परंपरेत म्हणूनच ‘आत्मा’ हा शोधाचा केंद्रबिंदू ठरतो. ‘मी कोण?’ हा प्रश्न साधा वाटतो; पण त्याच्या मुळाशी गेल्यावर शरीर, मन, बुद्धी, स्मृती, भावना, इच्छा, अहंकार आणि अखेरीस साक्षी चैतन्य यांचा शोध सुरू होतो.

ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने हा शोध जीवनापासून पलायन करणारा नाही. उलट, जीवन अधिक समृद्धपणे जगण्याचा मार्ग आहे. ज्ञानेश्वरीतील अध्यात्म हे डोंगरातील गुहेत बसलेल्या विरक्त साधकापुरते मर्यादित नाही. ते शेतात काम करणाऱ्या माणसात आहे, संसार करणाऱ्या गृहस्थात आहे, कर्तव्य पार पाडणाऱ्या व्यक्तीत आहे, दुःखाला सामोरे जाणाऱ्या मनात आहे आणि आपल्या कर्मामागील भाव समजून घेणाऱ्या प्रत्येक जिवात आहे. त्यामुळे अध्यात्मविद्या म्हणजे जग सोडण्याची विद्या नव्हे; जगाकडे योग्य दृष्टीने पाहण्याची विद्या आहे.

याच अर्थाने ‘विश्वाचे आर्त’ या चिंतनाचा धागा या ओवीशी जोडला जातो. विश्वाचे आर्त म्हणजे केवळ विश्वातील दुःख, संघर्ष किंवा अस्थिरता पाहणे नव्हे. त्या आर्तामागील कारणांचा शोध घेणे होय. माणसाने विज्ञानाच्या साहाय्याने विश्वाच्या बाह्य रचनेचा अद्भुत शोध घेतला. आकाशगंगा, कृष्णविवरे, ग्रह, तारे, अणू, पेशी, जनुके आणि मेंदू यांच्यापर्यंत त्याने आपल्या ज्ञानाची सीमा विस्तारली. परंतु या सर्वांचा शोध घेणाऱ्या मानवी चेतनेचे स्वरूप काय, हा प्रश्न अद्याप तितकाच गूढ आहे. इथेच अध्यात्मविद्या आणि आधुनिक विज्ञान यांच्यातील एक महत्त्वाचा संवाद सुरू होतो.

विज्ञान प्रामुख्याने ‘काय?’ आणि ‘कसे?’ या प्रश्नांचा शोध घेते. एखादी घटना कशी घडते, पदार्थाची रचना काय आहे, मेंदूमध्ये कोणत्या प्रक्रिया घडतात, विश्वाचा विस्तार कसा होत आहे—या प्रश्नांची उत्तरे विज्ञान शोधते. अध्यात्म मात्र ‘मी कोण?’, ‘माझ्या अनुभवाचे स्वरूप काय?’, ‘जीवनाचा अर्थ काय?’, ‘दुःखातून मुक्ती कशी मिळेल?’ आणि ‘जाणिवेचा अंतिम आधार कोणता?’ या प्रश्नांकडे वळते. म्हणून विज्ञान आणि अध्यात्म यांना परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. त्यांची प्रश्नक्षेत्रे अनेकदा वेगळी असली, तरी दोन्हींच्या केंद्रस्थानी सत्याचा शोध आहे.

आजच्या न्यूरोसायन्समध्येही ‘consciousness’ म्हणजे चेतना हा अत्यंत गुंतागुंतीचा प्रश्न मानला जातो. मेंदूतील विद्युत-रासायनिक प्रक्रिया, न्यूरॉन्समधील परस्परसंवाद, स्मृती आणि संवेदना यांचा अभ्यास मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे. पण ‘मेंदूमध्ये प्रक्रिया घडतात’ आणि ‘त्या प्रक्रियांचा मला अनुभव येतो’ यामधील अंतर अद्याप तत्त्वज्ञान आणि विज्ञानासाठी मोठे आव्हान आहे. अनुभव घेणारा ‘मी’ नेमका कोण, हा प्रश्न अजूनही उघडाच आहे. ज्ञानेश्वरांच्या काळात आधुनिक न्यूरोसायन्स नव्हते; परंतु आत्मा, मन, बुद्धी आणि साक्षी यांचा विचार करताना त्यांनी मानवी अनुभवाच्या याच अंतर्गत विश्वाला स्पर्श केला आहे.

अध्यात्मविद्या म्हणूनच बाह्य विश्वाच्या नकाशापेक्षा अंतःविश्वाचा नकाशा तयार करते.

मनुष्याचे सर्वांत मोठे संकट आज माहितीच्या अभावाचे नाही; तर माहितीच्या प्रचंड ओघात स्वतःला हरवून बसण्याचे आहे. एका क्लिकवर जगातील कोणतीही माहिती उपलब्ध आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानवी ज्ञानाच्या अनेक सीमा झपाट्याने विस्तारत आहे. परंतु माहिती वाढली म्हणून विवेक वाढतोच असे नाही. तंत्रज्ञानाने माणसाची कार्यक्षमता वाढवली; पण त्याच वेळी अस्वस्थता, तुलना, स्पर्धा, असुरक्षितता आणि एकाकीपणाही वाढताना दिसतो. बाह्य जगावर नियंत्रण मिळवण्याची क्षमता वाढत असताना अंतर्मनावर नियंत्रण ठेवण्याचे आव्हान अधिक तीव्र झाले आहे.

म्हणूनच आजच्या काळात ‘अध्यात्मविद्या’ ही अधिक आवश्यक ठरते.

अध्यात्म म्हणजे अंधश्रद्धा नव्हे. कर्मकांड म्हणजे अध्यात्म नव्हे. एखाद्या विशिष्ट बाह्य रूपाला अंतिम सत्य मानणे म्हणजे अध्यात्म नव्हे. अध्यात्म म्हणजे आपल्या अनुभवाचे, आपल्या वृत्तीचे, आपल्या अहंकाराचे आणि आपल्या अस्तित्वाचे परीक्षण. आपण जे मानतो ते का मानतो? आपल्याला राग का येतो? भीती कुठून निर्माण होते? लोभ का वाढतो? दुसऱ्याच्या यशाने आपल्याला अस्वस्थता का वाटते? अपयशाने आपली ओळख का हादरते? आपण सुख बाहेर का शोधतो? अशा प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधण्याची प्रक्रिया म्हणजे अध्यात्माची सुरुवात.

ज्ञानेश्वरांच्या अध्यात्मात म्हणूनच ‘अंतर्मुखता’ ही मध्यवर्ती आहे. पण ही अंतर्मुखता आत्मकेंद्री नाही. स्वतःला जाणून घेताना ‘मी’ आणि ‘दुसरा’ यांच्यातील भिंत हळूहळू विरघळते. अद्वैताचा अनुभव म्हणजे केवळ तात्त्विक घोषणा नाही; तो जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी आहे. समोरचा जीव माझ्यापेक्षा वेगळा असला तरी त्याच्यातील चेतना आणि माझ्यातील चेतना यांचे मूलभूत स्वरूप एकच आहे, अशी अनुभूती आली तर करुणा निर्माण होते. करुणेतून सेवा जन्माला येते आणि सेवेतून अध्यात्माला सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो.

याच ठिकाणी संतपरंपरेचे वैशिष्ट्य लक्षात येते. ज्ञानदेव, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम या संतांनी अध्यात्माला समाजापासून वेगळे केले नाही. वारकरी परंपरेतील ‘माऊली’ हा शब्दच या समन्वयाचे प्रतीक आहे. ज्ञान हे कोरडे बौद्धिक ज्ञान राहू नये, भक्ती ही अंधभावना बनू नये आणि कर्म हे अहंकाराचे साधन होऊ नये—या तिन्हींच्या समन्वयातून संतवाङ्मयाने जीवनाला एक व्यापक अर्थ दिला.

ज्ञानेश्वरीचे वैशिष्ट्य याच ठिकाणी आहे. संस्कृत भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान ज्ञानदेवांनी मराठीतील ओवीबद्ध, लोकाभिमुख आणि अनुभवसमृद्ध भाषेत आणले. हे केवळ भाषांतर नव्हते; तो ज्ञानाचा लोकशाहीकरण करणारा सांस्कृतिक प्रयोग होता. ज्ञान एखाद्या विशिष्ट वर्गाच्या अधिकारात न राहता सामान्य माणसाच्या जीवनात उतरावे, हा या परंपरेचा मोठा आशय आहे. ‘अध्यात्मविद्या ते मी’ असे श्रीकृष्ण म्हणतात तेव्हा ज्ञानदेव त्या अध्यात्मविद्येला लोकजीवनाशी जोडतात.

आज या ओवीकडे नव्याने पाहण्याची गरज आहे. कारण आपण ज्ञानाच्या नव्या युगात प्रवेश केला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैवतंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन, क्वांटम विज्ञान, रोबोटिक्स यामुळे मानवी ज्ञानाची व्याप्ती अभूतपूर्व झाली आहे. परंतु तंत्रज्ञानाचा विकास माणसाच्या नैतिक आणि आध्यात्मिक विकासापेक्षा पुढे गेला तर निर्माण होणाऱ्या शक्तींचे परिणाम गंभीर असू शकतात. माणसाकडे शक्ती आहे; पण त्या शक्तीचा उपयोग कशासाठी करायचा, हे ठरविण्यासाठी विवेक हवा. विवेकाला मूल्यांची जोड हवी आणि मूल्यांना अंतःप्रज्ञेची.

ही अंतःप्रज्ञा अध्यात्मविद्येतून विकसित होते.

‘अध्यात्मविद्या ते मी’ या विधानात श्रीकृष्ण ज्ञानाच्या श्रेणीतील सर्वोच्चता सांगतात. बाह्य जग समजून घेणे आवश्यक आहे; पण स्वतःच्या मनाचा स्वभाव न समजता बाह्य जगाचे ज्ञान अपूर्ण राहते. पृथ्वीवर राज्य करणाऱ्या मनुष्याला स्वतःच्या क्रोधावर राज्य करता आले नाही, तर त्याचे बाह्य सामर्थ्य त्याला खरे सामर्थ्य देत नाही. जग जिंकण्यापेक्षा स्वतःला जिंकणे श्रेष्ठ आहे, हा संदेश भारतीय अध्यात्मपरंपरेत वारंवार येतो.

याचा अर्थ जग नाकारणे असा नाही. उलट, स्वतःला जाणून घेतल्यावर जगाशी असलेले नाते अधिक जबाबदार होते. निसर्ग हा केवळ संसाधनांचा साठा नसून जीवनाचा सहप्रवासी आहे, अशी जाणीव निर्माण होते. पृथ्वीशी असलेले नाते बदलते. पर्यावरणाचा प्रश्न केवळ अर्थव्यवस्थेचा किंवा धोरणांचा राहत नाही; तो नैतिक आणि आध्यात्मिक प्रश्न बनतो. जल, जंगल, जमीन यांचा विनाश करताना आपण प्रत्यक्षात आपल्या अस्तित्वाच्याच आधाराला धक्का देत आहोत, ही जाणीव अध्यात्मातून अधिक खोलवर निर्माण होऊ शकते.

‘विश्वाचे आर्त’ समजून घेण्यासाठी म्हणूनच विश्वाकडे पाहण्याबरोबर स्वतःच्या अंतःकरणाकडे पाहणे आवश्यक आहे. बाहेरचे युद्ध थांबवण्यापूर्वी मनातील हिंसा कमी करावी लागते. समाजातील द्वेष कमी करण्यासाठी व्यक्तीच्या मनातील अहंकार आणि असुरक्षिततेचा शोध घ्यावा लागतो. पर्यावरण वाचवण्यासाठी निसर्गाकडे पाहण्याची उपभोगवादी दृष्टी बदलावी लागते. आणि मानवी समाजात न्याय निर्माण करण्यासाठी ‘मी’च्या पलीकडे जाऊन ‘आपण’चा अनुभव घ्यावा लागतो.

अध्यात्मविद्या ही म्हणूनच वैयक्तिक मुक्तीपुरती मर्यादित राहत नाही. तिचा अंतिम परिणाम सामाजिक असतो.

ज्ञानेश्वरांनी ‘पसायदान’ मागताना स्वतःसाठी काही मागितले नाही. ‘दुरितांचे तिमिर जावो’, ‘विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो’, ‘जो जे वांछील तो ते लाहो’, ‘भूतां परस्परे पडो मैत्र जीवांचे’—ही मागणी एका व्यक्तीच्या आध्यात्मिक समाधानापेक्षा संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणाची आहे. ज्ञानाचा अंतिम परिणाम जर करुणा, मैत्री, विवेक आणि लोककल्याणात होत नसेल, तर ते ज्ञान अजून पूर्ण झालेले नाही, अशी संतपरंपरेची भूमिका दिसते.

म्हणून ‘अध्यात्मविद्या ते मी’ ही ओवी केवळ धार्मिक विधान म्हणून वाचणे तिच्या व्यापक अर्थाला मर्यादा घालणारे ठरेल. ही मानवी ज्ञानाच्या उत्क्रांतीची दिशा दाखवणारी ओवी आहे. बाह्य विश्वाचा शोध घेत घेत आपण अंतःविश्वाचा शोध घ्यावा; वस्तूंचे ज्ञान मिळवताना जाणिवेचे ज्ञान मिळवावे; शक्ती मिळवताना विवेक मिळवावा; प्रगती करताना करुणा जपावी—हा तिचा आधुनिक अर्थ लावता येतो.

आज माणूस मंगळावर पोहोचण्याची स्वप्ने पाहतो आहे; कृत्रिम बुद्धिमत्तेला मानवी क्षमतांच्या जवळ नेण्याचा प्रयत्न करतो आहे; सूक्ष्म अणुजगतापासून अब्जावधी प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या विश्वाचा शोध घेतो आहे. ही सारी मानवी बुद्धीची विलक्षण भरारी आहे. परंतु या भरारीला दिशा देणारा प्रश्न अजूनही तोच आहे—‘मी कोण?’

या प्रश्नाचे उत्तर बाहेरच्या विश्वात शोधता शोधता कदाचित माणसाला एक दिवस जाणवेल की शोधक आणि शोधले जाणारे यांच्यातील अंतर अपेक्षेपेक्षा कमी आहे. विश्वाकडे पाहणारी चेतना हीच विश्वाच्या अनुभूतीची दारे उघडते. म्हणूनच ज्ञानेश्वरांच्या ओवीतील ‘अध्यात्मविद्या’ ही भूतकाळातील एखादी धार्मिक संकल्पना न राहता आजच्या ज्ञानयुगासाठीही एक जिवंत आव्हान ठरते.

ज्ञान वाढत जाईल, तंत्रज्ञान प्रगत होत जाईल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता अधिक सक्षम होत जाईल, मानव अंतराळाच्या अधिक दूरवरच्या प्रदेशात पोहोचेल. पण या सर्व प्रगतीच्या मध्यभागी माणूस स्वतःला विसरला, तर त्याच्या प्रगतीला अर्थ उरणार नाही. आणि जर त्याने स्वतःला जाणून घेतले, स्वतःच्या चेतनेचा शोध घेतला, अहंकाराच्या पलीकडे जाण्याचा प्रयत्न केला आणि त्या अनुभूतीतून विश्वातील प्रत्येक जीवाशी नाते जोडले, तर त्याचे ज्ञान ‘विद्या’पासून ‘अध्यात्मविद्या’कडे प्रवास करू लागेल.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी म्हणूनच आज आपल्याला थांबवते आणि अंतर्मुख करते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात—‘सर्व विद्यांमध्ये अध्यात्मविद्या मी आहे.’ या एका वाक्यात ज्ञानाचा प्रवास बाहेरून आत आणि पुन्हा आतून संपूर्ण विश्वाकडे जाणारा केला आहे. स्वतःला जाणणे म्हणजे विश्वापासून दूर जाणे नव्हे; उलट विश्वाशी आपले खरे नाते ओळखणे होय.

कदाचित म्हणूनच ‘विश्वाचे आर्त’ ऐकण्यासाठी प्रथम अंतःकरण शांत करावे लागते. कारण विश्व बोलत असते, पण त्याचा आवाज ऐकण्यासाठी केवळ कान पुरेसे नसतात; त्यासाठी जागृत चेतना लागते. त्या चेतनेला विवेकाची, करुणेची आणि आत्मबोधाची दिशा देणारी विद्या म्हणजेच—अध्यात्मविद्या.

आणि ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत तिचे अंतिम सत्य एका सहज, पण विराट वाक्यात सामावते—

‘विद्यांमाजी प्रस्तुती । अध्यात्मविद्या ते मी.’