गणेशाला जास्वंदाचे फूल का प्रिय ? आयुर्वेद सांगतो त्यामागचे गूढ… Ganesh Festival Special : Hibiscus flower

गणेशोत्सवात श्रीगणेशाला दुर्वांबरोबरच लाल जास्वंदाचे फूल अर्पण करण्याची परंपरा आहे. गणपतीच्या पूजेत लाल जास्वंदाला विशेष स्थान का मिळाले आहे, यामागे धार्मिक श्रद्धेबरोबरच आयुर्वेदिक आणि वनस्पतिशास्त्रीय संदर्भही आढळतात. ऊर्जा, उत्साह आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या या फुलाचा उपयोग केवळ पूजेसाठीच नव्हे, तर आयुर्वेदात विविध कारणांसाठी केला जातो.

• आयुर्वेदतज्ज्ञ डॉ.राधा खडक्कार, मोबाईल – 8805643624

जास्वंदाचे फूल माता पार्वतीला प्रिय असल्याने ते श्रीगणेशालाही प्रिय मानले जाते, अशी धार्मिक धारणा आहे. गणेश हे बुद्धी आणि ज्ञानाचे दैवत मानले जात असल्यामुळे बुद्धी, ज्ञान आणि सकारात्मक ऊर्जेशी संबंधित प्रतीकात्मक अर्थही या फुलाला जोडला जातो. पंचमहाभूतांच्या संकल्पनेशीही जास्वंदाचे नाते जोडले जाते. त्यामुळे गणेशपूजेत हे फूल अर्पण करण्याची परंपरा केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित राहत नाही; त्यामागे निसर्गाशी जोडलेली सांस्कृतिक जाणीवही दिसून येते.

आयुर्वेदाच्या दृष्टीने जास्वंदाच्या फुलाचे विविध गुणधर्म सांगितले जातात. त्याचा रस कषाय आणि मधुर, विपाक कटू आणि वीर्य शीत असल्याचे आयुर्वेदशास्त्रात वर्णन केले जाते. कफ आणि पित्ताचे संतुलन राखण्याच्या दृष्टीनेही त्याचा विचार केला जातो. त्यामुळे पारंपरिक आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीत जास्वंदाला महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.

जास्वंदाचा सर्वाधिक परिचित उपयोग केसांच्या निगेसाठी केला जातो. जास्वंदाच्या फुलामध्ये अँथोसायनिनसारखी नैसर्गिक रंगद्रव्ये आढळतात. यामुळे फुलांना आकर्षक लाल रंग प्राप्त होतो. अँथोसायनिन हे अँटिऑक्सिडंट गुणधर्मांसाठी ओळखले जाते. शरीरातील मुक्त रॅडिकल्समुळे होणाऱ्या ऑक्सिडेटिव्ह ताणाचा विचार करता, अशा वनस्पतीजन्य घटकांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो.

जास्वंदामध्ये विविध जैवसक्रिय संयुगे, म्युसिलेज आणि पॉलीफेनॉल आढळतात. पारंपरिक पद्धतीने जास्वंदाचा वापर केस आणि टाळूच्या निगेसाठी केला जातो. त्यातील म्युसिलेजमुळे केसांना कंडिशनिंग मिळण्यास मदत होते आणि केस मऊ व चमकदार दिसण्यास हातभार लागू शकतो. त्यामुळे जास्वंदाचा वापर केसांच्या आरोग्यासाठी घरगुती तसेच आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीत दीर्घकाळापासून केला जात आहे.

जास्वंदाचा उपयोग केवळ केसांपुरता मर्यादित नाही. आयुर्वेदात त्याचा विविध विकारांमध्ये उपयोग सांगितला जातो. अपस्मार म्हणजेच झटके येण्याच्या विकारांमध्ये तसेच मस्तिष्क दुर्बल्य, एकाग्रता आणि स्मरणशक्तीशी संबंधित तक्रारींमध्ये पारंपरिक उपचारपद्धतीत जास्वंदाचा विचार केला जातो. मात्र अशा आरोग्यविषयक स्थितींमध्ये त्याचा वापर तज्ज्ञ वैद्यकीय सल्ल्यानेच करणे आवश्यक आहे.

रक्तस्रावाशी संबंधित काही स्थितींमध्येही जास्वंदाचा उल्लेख आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये आढळतो. रक्तप्रदर म्हणजे अतिप्रमाणात किंवा दीर्घकाळ होणारा मासिक रक्तस्राव, तसेच रक्तार्श म्हणजे रक्तस्राव होणारी मूळव्याध यांसारख्या स्थितींमध्ये त्याच्या रक्तस्तंभक गुणांचा विचार केला जातो. जखम भरून येण्याच्या प्रक्रियेसाठीही जास्वंदाचा उपयोग पारंपरिक उपचारपद्धतीत केला जात असल्याचे सांगितले जाते.

टक्कल पडणे किंवा केस गळण्याच्या समस्येत जास्वंदाच्या फुलांचा लेप करण्याची पद्धतही काही आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये वापरली जाते. मात्र प्रत्येक व्यक्तीची प्रकृती, कारणे आणि समस्या वेगवेगळी असल्याने अशा उपचारांचा वापर स्वतःहून न करता जवळच्या पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घेणे अधिक योग्य ठरते.

जास्वंदाच्या फुलापासून गुलकंदही तयार केला जातो. पारंपरिक आयुर्वेदिक वापरामध्ये त्याचा विविध विकारांसाठी विचार केला जातो. हृदयाशी संबंधित काही विकार, रक्तपित्त तसेच रक्तदोषाशी संबंधित विकारांमध्येही जास्वंदाचा उल्लेख आढळतो. त्वचेवरील काही विकार, विसर्प आणि मुरुमांसारख्या समस्यांमध्येही त्याचा पारंपरिक उपयोग केला जातो. अतिप्रमाणात लघवी होणे म्हणजे बहुमूत्रता आणि ज्वर अर्थात ताप यांसारख्या स्थितींमध्येही जास्वंदाच्या उपयोगाचा उल्लेख आयुर्वेदिक परंपरेत आढळतो.

जास्वंदाला इंग्रजीमध्ये ‘Shoe Flower’ असेही म्हटले जाते. या नावामागेही एक रंजक इतिहास आहे. जास्वंदाच्या फुलातील नैसर्गिक रंगद्रव्याचा पूर्वी विविध प्रकारे वापर केला जात असे. काही ठिकाणी या रंगद्रव्याचा उपयोग चामड्याला रंग देण्यासाठी केला जात असल्याचे सांगितले जाते. चामड्याच्या चपला किंवा बुटांना रंग देण्यासाठी त्याचा वापर होत असल्याने या फुलाला ‘Shoe Flower’ हे नाव रूढ झाले, अशी माहिती दिली जाते.

गणेशोत्सवात आपण श्रीगणेशाला जास्वंदाचे फूल अर्पण करतो, तेव्हा त्याकडे केवळ एक पूजेचे फूल म्हणून पाहण्याऐवजी त्यामागील सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आयुर्वेदिक परंपरेचाही विचार करता येतो. निसर्गातील एका साध्या फुलाला भारतीय संस्कृतीने श्रद्धेशी जोडले आणि आयुर्वेदाने त्याच्या गुणधर्मांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला. त्यामुळे जास्वंद हे भक्ती आणि निसर्गज्ञान यांच्यातील सुंदर दुवा ठरते.

गणेशोत्सवाच्या या दिवसांत श्रीगणेशाला जास्वंद अर्पण करताना त्याच्या लाल रंगामागील निसर्ग, धार्मिक परंपरेमागील श्रद्धा आणि आयुर्वेदाने सांगितलेले गुणधर्म यांची आठवण ठेवणे हीदेखील एका अर्थाने आपल्या समृद्ध परंपरेशी जोडले जाण्याची संधी आहे. मात्र कोणत्याही आजारासाठी जास्वंदाचा औषध म्हणून वापर करण्यापूर्वी तज्ज्ञ वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.