पंचामृत : गणरायाच्या पूजेतील पवित्र परंपरा आणि आयुर्वेदिक महत्त्व

दूध, दही, तूप, मध आणि साखर—हे पाच पदार्थ एकत्र आले की तयार होते पंचामृत. देवपूजेत शुभ मानल्या जाणाऱ्या या पंचामृतामागे समुद्रमंथनाची पौराणिक कथा तर आहेच; पण आयुर्वेदानेही त्यातील प्रत्येक घटकाचे स्वतंत्र गुण सांगितले आहेत. श्रीगणेशाच्या पूजेत पंचामृताला एवढे महत्त्व का आहे? त्यातील कोणता पदार्थ शरीरासाठी काय करतो? धार्मिक श्रद्धा आणि आयुर्वेदिक परंपरेचा हा संगम नेमका काय सांगतो, जाणून घेऊया.

• डॉ. राधा खडक्कार, मोबाईल –

गणेशोत्सवात श्रीगणेशाला आवडणाऱ्या विविध वनस्पती, फळे, नैवेद्य आणि पदार्थांना विशेष महत्त्व असते. गणपतीच्या पूजेत वापरल्या जाणाऱ्या अशाच एका अत्यंत पारंपरिक आणि शुभ पदार्थाची माहिती म्हणजे पंचामृत. प्रत्येक पूजा, अभिषेक आणि अनेक शुभ कार्यांमध्ये पंचामृताचा वापर केला जातो. धार्मिक परंपरेसोबतच आयुर्वेदातही पंचामृतातील प्रत्येक घटकाचे स्वतंत्र महत्त्व सांगितले आहे.

पंचामृतामागे पौराणिक संदर्भही आहे. महाभारत आणि विविध पौराणिक कथांनुसार देव आणि दानवांनी समुद्रमंथन केले, तेव्हा चौदा रत्नांसोबत अमृतही प्रकट झाले. या अमृताच्या अंशातून पृथ्वीवर दूध, दही, तूप, मध आणि साखर हे पाच पदार्थ निर्माण झाले, अशी धार्मिक मान्यता आहे. या पाच पदार्थांच्या मिश्रणाला पंचामृत असे म्हटले जाते.

श्रीगणेश हे प्रथमपूजनीय देवता तसेच बुद्धी आणि ज्ञानाचे दैवत मानले जातात. त्यामुळे गणेशपूजेत पंचामृताचा अभिषेक आणि नैवेद्याला विशेष स्थान आहे. शिवपूजेतही जलाभिषेकासोबत पंचामृताभिषेक केला जातो. धार्मिक श्रद्धेनुसार पंचामृताचा अभिषेक आणि नैवेद्य श्रीगणेशाला प्रिय असून त्यातून भक्तिभावाने केलेली पूजा पूर्णत्वाला जाते.

पंचामृतातील दूध

पंचामृतामध्ये प्रामुख्याने गायीच्या दुधाचा उपयोग केला जातो. आयुर्वेदात गायीचे दूध महत्त्वाचे मानले गेले आहे. ते मधुर रसाचे, शीतवीर्य, मृदू, स्निग्ध, श्लक्ष्ण, पिच्छिल, गुरु आणि मंद गुणांचे असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे त्याचे पचन तुलनेने हळू होते.

आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून दूध ओजवर्धक आणि रसायन मानले जाते. शरीराला पोषण देणे, शक्ती वाढवणे आणि आयुष्यवर्धन यांसाठी त्याचा उपयोग सांगितला आहे. स्तन्यवृद्धीसाठीही त्याचा उल्लेख केला जातो. काही आयुर्वेदिक औषधांमध्ये गायीच्या दुधाचा उपयोग केला जातो तसेच विशिष्ट औषधांनंतर ते अनुपान म्हणून देण्याची पद्धत आहे.

थकवा, अशक्तपणा आणि शरीरातील पोषणाची गरज असलेल्या अवस्थांमध्ये दूध उपयुक्त मानले जाते. आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीत त्याचा उपयोग विविध औषधी कल्पांमध्ये केला जातो.

दह्याचे आयुर्वेदिक महत्त्व

पंचामृतातील दुसरा घटक म्हणजे दही. आयुर्वेदात दह्याला रुचकर, अग्निवर्धक, वीर्यवर्धक, स्निग्ध आणि बलदायक मानले आहे. दही उष्णवीर्याचे असल्याचे आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये सांगितले जाते. त्यामुळे ते शीत पदार्थ समजणे योग्य नाही.

दही शरीराची ताकद वाढविण्यास मदत करणारे मानले जाते. विशेषतः कृशता म्हणजेच शरीराची वाढ किंवा वजन योग्य प्रकारे न होणाऱ्या अवस्थेत त्याचा उपयोग सांगितला जातो. मात्र दह्याचा आहारातील वापर व्यक्तीची प्रकृती, ऋतू आणि आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन करणे महत्त्वाचे आहे.

तुपाचे महत्त्व

पंचामृतातील तिसरा घटक म्हणजे तूप. यामध्ये गायीच्या तुपाला आयुर्वेदात विशेष स्थान आहे. तूप बुद्धिवर्धक, ओजवर्धक आणि अग्निवर्धक मानले जाते. कफ आणि मेद वाढविणारे गुण त्यात असल्याचे आयुर्वेदिक वर्णन आहे.

वात आणि पित्ताशी संबंधित काही विकारांमध्ये तसेच विशिष्ट विषबाधांमध्ये तुपाचा उपयोग सांगितला आहे. आयुर्वेदात उन्माद, राजयक्ष्मा आणि ज्वर यांसारख्या अवस्थांमध्येही तुपाच्या औषधी उपयोगांचा उल्लेख आढळतो. शरीराची कांती आणि तेज कमी झालेल्या अवस्थेतही तुपाचा उपयोग केला जातो.

तुपाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विविध औषधी द्रव्यांसोबत त्याचे संस्कार केले असता त्याचा औषधी उपयोग वाढतो, अशी आयुर्वेदाची संकल्पना आहे. औषधी तुपांच्या अनेक कल्पांमध्ये गायीच्या तुपाचा वापर केला जातो. शतधौत घृतासारख्या औषधी कल्पांमध्येही तुपाला महत्त्वाचे स्थान आहे.

मध : पंचामृतातील महत्त्वाचा घटक

मध हा पंचामृतातील चौथा घटक आहे. आयुर्वेदात मधाला मधुर आणि कषाय रसाचा, गुरु तसेच कफशामक गुणांचा पदार्थ मानले आहे. त्याचबरोबर तो वात वाढविणारा असल्याचेही आयुर्वेदिक वर्णन आढळते.

मधाला संधानकारक गुण असल्याचे सांगितले जाते. शरीरातील तुटलेले किंवा जखमी भाग जोडण्याच्या प्रक्रियेत त्याचा उपयोग होतो, अशी आयुर्वेदिक संकल्पना आहे. मधाला लेखन किंवा छेदन करणारा गुणही सांगितला जातो, म्हणजे शरीरातील अतिरिक्त मेद कमी करण्यासाठी त्याचा उपयोग केला जातो.

गूळ आणि साखर

पंचामृतातील पाचवा घटक म्हणून साखर किंवा गूळ वापरला जातो. गुळाला मधुर आणि उष्ण गुणांचे मानले जाते. आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून गुळाचा उपयोग शरीरातील मज्जा, रक्त, मांस आणि मेद यांसारख्या धातूंच्या पोषणासाठी केला जातो.

साखर स्निग्ध आणि शुक्रवर्धक मानली जाते. रक्तपित्त, दाह आणि अतितृष्णा म्हणजेच शरीरात जास्त उष्णता किंवा तहान जाणवण्याच्या अवस्थांमध्ये साखरेचा उपयोग सांगितला जातो.

धार्मिक परंपरा आणि आयुर्वेदाचा संगम

दूध, दही, तूप, मध आणि साखर किंवा गूळ या पाच घटकांपासून तयार होणारे पंचामृत भारतीय धार्मिक परंपरेतील एक महत्त्वाचे प्रतीक आहे. देवपूजा, अभिषेक, प्रसाद आणि विविध शुभकार्यांमध्ये त्याचा वापर केला जातो. गणेशोत्सवात तर पंचामृताला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.

पंचामृताकडे केवळ धार्मिक पदार्थ म्हणून पाहण्याऐवजी त्यातील प्रत्येक घटकाचे स्वतंत्र आयुर्वेदिक स्वरूप समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. मात्र आयुर्वेदिक गुणधर्मांचा उल्लेख हा पारंपरिक आयुर्वेदिक दृष्टिकोन आहे. प्रत्यक्ष आहार किंवा उपचारासाठी व्यक्तीची प्रकृती, वय, आरोग्यस्थिती आणि वैद्यकीय सल्ला यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने श्रीगणेशाला प्रिय मानल्या जाणाऱ्या वनस्पती, पदार्थ आणि नैवेद्य यांची माहिती देणाऱ्या या मालिकेत पंचामृताचा विषयही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. श्रद्धा, परंपरा आणि आयुर्वेद यांचा सुंदर संगम असलेले पंचामृत आजही भारतीय संस्कृतीतील शुभत्वाचे प्रतीक म्हणून प्रत्येक पूजेत स्थान टिकवून आहे.