Prashant Kishor’s PK Strategy: How He Broke BJP’s Bihar Bastion
भाजपचा गड भेदताना प्रशांत किशोरांनी नेमका कोणता ‘फॉर्म्युला’ वापरला ?
निवडणूक रणनीतीकार म्हणून देशातील अनेक सत्तांतरांचे गणित मांडणारे प्रशांत किशोर यावेळी स्वतःच निवडणुकीच्या रणांगणात उतरले आणि बिहारमधील भाजपच्या तीन दशकांच्या अभेद्य गडाला सुरुंग लावला. बांकीपूरमध्ये भाजपची भक्कम संघटना, सत्तेची ताकद आणि मोठे नेते यांच्या विरोधात उभे राहताना किशोरांनी केवळ प्रचारसभांवर अवलंबून न राहता स्थानिक प्रश्न, तरुण मतदार, सूक्ष्म पातळीवरील जनसंपर्क, डिजिटल प्रचार आणि ‘भाजपला पराभूत करता येते’ हा मानसिक विश्वास यांची सांगड घातल्याचे दिसते. मागील विधानसभा निवडणुकीतील दारुण पराभवातून धडा घेत त्यांनी संघटन उभारणीवर भर दिला आणि अखेर त्याच बांकीपूरमध्ये १९ हजारांहून अधिक मतांनी विजय मिळवला. त्यामुळे हा निकाल केवळ एका पोटनिवडणुकीचा विजय नसून भाजपच्या निवडणूक यंत्रणेला पर्यायी रणनीतीने आव्हान देता येते, याचा प्रयोग ठरला आहे. प्रश्न एवढाच—प्रशांत किशोरांचा हा ‘PK फॉर्म्युला’ बांकीपूरपुरता मर्यादित राहणार की बिहारच्या राजकारणाचे समीकरणच बदलणार?
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल – ९०११०८७४०६
१. सर्वांत महत्त्वाची रणनीती : मतदाराच्या मनात ‘जिंकू शकतो’ हा विश्वास निर्माण करणे
निवडणुकीत एक मानसशास्त्रीय घटक असतो—winnability perception.
सुरुवातीला “भाजपचा गड” अशी धारणा असेल तर विरोधी मतदार आपले मत वाया जाऊ नये म्हणून मजबूत पक्षाकडे जाऊ शकतो. किशोरांनी सतत प्रत्यक्ष संपर्क, सभा, सोशल मीडिया आणि स्वतःच्या राष्ट्रीय प्रतिमेतून “हा सामना खरोखर जिंकता येऊ शकतो” अशी भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. याला आपण “Perception-to-Momentum Strategy” असे म्हणू शकतो.
२. गेल्या पराभवातून ‘डेटा’ घेऊन पुनरागमन
जनसुराज्यला मागील विधानसभा निवडणुकीत मोठा पराभव पत्करावा लागला होता.पण त्यानंतर किशोरांनी राजकीय मैदान सोडले नाही. बांकीपूरमध्ये निवडणुकीपूर्वीच त्यांचा जमिनीवरील संपर्क वाढल्याचे रिपोर्टिंग आहे.
म्हणजे पराभव → संघटनात्मक आत्मपरीक्षण → स्थानिक पातळीवरील संपर्क → लक्ष्यित मतदारसंघ → वैयक्तिक उमेदवारी अशी प्रक्रिया दिसते.
३. ‘एक सीट’ला ‘राजकीय संदेश’ बनवणे
किशोरांनी बांकीपूरची निवडणूक केवळ आमदारकीची लढाई ठेवली नाही. त्यांनी सुरुवातीपासूनच ती बिहारच्या राजकीय संस्कृतीला संदेश देणारी निवडणूक म्हणून मांडली. त्यामुळे प्रत्येक मताला प्रतीकात्मक महत्त्व मिळाले.
बांकीपूर जिंकणे = एक आमदार मिळवणे एवढेच न राहता
बांकीपूर जिंकणे = भाजपचा गड भेदता येतो हे सिद्ध करणे असे समीकरण तयार झाले.
४. ‘सत्ता तुमच्याकडे आहे, माझ्याकडे पर्याय आहे’
किशोरांनी सत्ताधारी पक्षाच्या प्रचंड संघटनशक्तीशी थेट स्पर्धा करण्याऐवजी स्वतःला व्यवस्थेच्या बाहेरचा पर्याय म्हणून मांडले.ही “outsider versus establishment” रणनीती होती. यामुळे भाजपचे मंत्री, आमदार, खासदार आणि संघटनात्मक ताकद ही उलट प्रचारातील कमजोरी बनू शकते—“एवढी मोठी सत्ता माझ्याविरुद्ध का उतरली आहे?” असा मानसिक परिणाम निर्माण होतो.
५. ‘बूथ मॅनेजमेंट’ला पर्यायी मॉडेल
भाजपची ताकद बूथ संघटन आणि मायक्रो-मॅनेजमेंटमध्ये होती. रिपोर्टनुसार भाजपने ४२२ बूथसाठी सोशल मीडिया स्वयंसेवकांसह मोठी संघटनात्मक यंत्रणा उभी केली होती.किशोरांनी त्याच्याशी कॅडरच्या संख्येने मुकाबला करण्याऐवजी मतदारांशी संपर्काची गुणवत्ता वाढवण्याचा प्रयत्न केला. म्हणजेच—
BJP = Organisation-heavy model
Jan Suraaj = Candidate-centric + issue-centric + micro-contact model
६. डिजिटल प्रचार + प्रत्यक्ष संपर्क
किशोरांच्या प्रचारात सोशल मीडिया, व्हिडिओ, शॉर्ट रील्स, WhatsApp आणि प्रत्यक्ष घरभेटी यांचा मेळ दिसतो. निवडणुकीपूर्व रिपोर्टनुसार पक्षांनी फोन कॉल, SMS, WhatsApp आणि बूथ/वॉर्ड पातळीवरील डिजिटल गटांचा वापर केला.यातून दोन वेगवेगळ्या मतदारांना एकाच वेळी पकडण्याचा प्रयत्न झाला—
डिजिटल मतदार + पारंपरिक प्रत्यक्ष संपर्कातील मतदार.
७. पारंपरिक भाजप मतदार’ मोडण्याची रणनीती
बांकीपूरमध्ये भाजपचा पारंपरिक मतदारवर्ग मजबूत होता. त्यामुळे संपूर्ण मतदारवर्ग आपल्या बाजूला आणण्याऐवजी किशोरांसाठी महत्त्वाचे लक्ष्य होते—भाजपच्या मतदारांपैकी काही भागाला पक्षनिष्ठेपेक्षा उमेदवार आणि स्थानिक प्रश्नांच्या आधारे मतदान करण्यास प्रवृत्त करणे.याच संदर्भात स्थानिक रिपोर्टिंगमध्ये काही पारंपरिक भाजप मतदार किशोरांना मतदान करण्याचा विचार करत असल्याचे दिसते.
८. युवकांच्या प्रश्नांना निवडणुकीच्या केंद्रस्थानी आणणे
NEETसह स्पर्धा परीक्षांतील कथित पेपरफुटी, बेरोजगारी, शिक्षण आणि रोजगार हे मुद्दे त्यांनी प्रचारात आक्रमकपणे पुढे केले. बांकीपूरमध्ये विद्यार्थी आणि स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या तरुणांचा मोठा समूह असल्याने हा मुद्दा मतदारसंघाच्या सामाजिक रचनेशी जोडला गेला.याचा परिणाम असा झाला की निवडणूक “भाजपचा गड कोणाचा?” यापेक्षा “तरुणांचे भविष्य कोणाच्या हातात?” या प्रश्नाकडे वळवण्याचा प्रयत्न झाला.
९. जातीय समीकरणाला ‘विकास विरुद्ध जात’ असा पर्याय
बिहारच्या राजकारणात जात हा अत्यंत प्रभावी निवडणूक घटक आहे. किशोरांनी त्याला थेट आव्हान देत “मुलांच्या भवितव्यासाठी मतदान करा”, शिक्षण, रोजगार आणि विकास यांना प्राधान्य देण्याचा संदेश दिला.ही रणनीती विशेषतः शहरी, शिक्षित आणि तरुण मतदारांसाठी प्रभावी ठरू शकते.
१०. ‘मत मागणे’पेक्षा ‘मतदाराची समस्या ऐकणे’
प्रचाराचा केंद्रबिंदू केवळ “मला निवडून द्या” हा न ठेवता स्थानिक नागरिकांच्या समस्या नोंदवणे आणि त्यावर संवाद साधणे असा ठेवण्यात आला.यामुळे राजकीय रणनीतीकार असलेला किशोर स्वतःला “उमेदवार” म्हणून नव्हे तर समस्या ऐकणारा पर्याय म्हणून सादर करू शकला.
११. मोठ्या सभांपेक्षा ‘मायक्रो-कॅम्पेन’
ही कदाचित सर्वांत महत्त्वाची बाब आहे. किशोरांनी केवळ मोठ्या सभा आणि रोड शोवर भर न देता वॉर्डनिहाय छोट्या बैठका, स्थानिक सभा आणि टाउन-हॉल पद्धतीचा संपर्क वाढवला. स्थानिक नागरिकांच्या तक्रारी ऐकून त्यानुसार प्रचारातील मुद्दे बदलले जात असल्याचे रिपोर्टिंगमध्ये नमूद आहे.
याला निवडणूकशास्त्राच्या भाषेत “micro-level voter engagement” म्हणता येईल.
१२. ‘पक्ष विरुद्ध पक्ष’ऐवजी ‘मतदार विरुद्ध सत्तेची मानसिकता’
भाजपकडे संघटना, कार्यकर्ते आणि पारंपरिक मतदार होते; त्यामुळे त्याच पद्धतीने लढणे किशोरांसाठी कठीण होते. त्यांनी मुकाबला भाजप विरुद्ध जनसुराज्य असा न ठेवता “तुमचा मताचा अधिकार विरुद्ध तुम्हाला गृहित धरणारी राजकीय व्यवस्था” असा करण्याचा प्रयत्न केला.यामुळे भाजपचा पारंपरिक मतदारही पक्षनिष्ठा आणि उमेदवाराच्या क्षमतेमध्ये निवड करू शकला.
१३. ‘प्रशांत किशोर’ हा स्वतःच ब्रँड
इतर उमेदवारांच्या तुलनेत किशोरांची सर्वांत मोठी संपत्ती म्हणजे त्यांचे नाव आणि निवडणूक रणनीतीकार म्हणून असलेली राष्ट्रीय ओळख.
निवडणूक प्रचाराचा बराचसा भाग पक्षाच्या चिन्हाभोवती फिरतो; किशोरांनी मात्र “मी निवडणुका कशा जिंकल्या जातात हे जाणतो; आता तीच क्षमता बिहारसाठी वापरणार” असा वैयक्तिक राजकीय ब्रँड तयार केला.
न्यू इंडियन एक्स्प्रेसनेही या निवडणुकीचे स्वरूप भाजपची संघटनशक्ती विरुद्ध किशोरांची वैयक्तिक लोकप्रियता असे मांडले होते.
स्टेटलाइन - तीस वर्षे भाजपच्या भगव्या झेंड्याखाली राहिलेला बिहारमधील बांकीपूरचा गड अखेर ढासळला आणि त्या…
कच्च्या तेलाच्या आयातीवर दरवर्षी अब्जावधी रुपये खर्च करणाऱ्या भारतासाठी इथेनॉल आता केवळ पेट्रोलमध्ये मिसळले जाणारे…
शिवाजी विद्यापीठाच्या संशोधकांना मिळाले डिझाईन पेटंट कोल्हापूर : शिवाजी विद्यापीठाच्या रसायनशास्त्र विभागातील संशोधक डॉ.अविराज रामचंद्र…
ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायाची सुरुवात संत ज्ञानेश्वर माउलींनी आपल्या सद्गुरू श्रीनिवृत्तिनाथांना केलेल्या विलक्षण वंदनेने होते. "नमो…
समाजातील वाढती असंवेदनशीलता,तुटत चाललेली नाती,हरवत जाणारे गावपण आणि माणुसकीच्या पुनर्जन्माची आशा यांचा प्रभावी वेध घेणारा…
अगा आवघिया चोरिया आपुलें । जें सर्वस्व आम्हीं असे ठेविलें ।तें पावोनि सुख संचलें ।…