देवदार : गणरायाला प्रिय असलेला हिमालयातील औषधी वृक्ष

गणेशोत्सवाच्या काळात गणरायाला प्रिय असलेल्या विविध वनस्पतींचे धार्मिक, पौराणिक आणि आयुर्वेदिक महत्त्व जाणून घेण्याची परंपरा आहे. त्यामध्ये देवदार या वनस्पतीलाही विशेष महत्त्व आहे. हिमालयीन प्रदेशात आढळणारा हा वृक्ष धार्मिक श्रद्धेबरोबरच आयुर्वेदातही महत्त्वाचा मानला जातो. देवभूमीतील वृक्ष म्हणूनही त्याचा उल्लेख केला जातो.

आयुर्वेदतज्ज्ञ डॉ. राधा खडक्कार

पौराणिक कथेनुसार, पार्वती मातेने अत्यंत प्रेमाने आणि ममतेने देवदाराचे एक रोपटे लावले. तिने त्याचे काळजीपूर्वक संगोपन केले. त्या वृक्षाला तिने आपल्या मुलाप्रमाणे जपले. त्याला नियमित पाणी घालून वाढविले. पुढे भगवान गणेश आणि कार्तिकेय मोठे झाल्यानंतर पार्वती मातेने त्यांना हा वृक्ष आपला तिसरा भाऊ असल्याचे सांगितले. आईचे देवदारावरील अपार प्रेम पाहून गणेश आणि कार्तिकेय यांच्याही मनात या वृक्षाविषयी आदर निर्माण झाला. त्यामुळे देवदार हा गणरायाला प्रिय असल्याची श्रद्धा प्रचलित आहे.

गणेशपुराणात गणरायाच्या ३२ रूपांचे वर्णन आढळते. त्यापैकी क्षिप्रप्रसाद गणपती हे भक्तांवर त्वरेने प्रसन्न होणारे रूप मानले जाते. या रूपाचे निवासस्थान आणि ध्यान करण्याचे स्थान देवदार वृक्षाच्या छायेखाली असल्याचे सांगितले जाते. देवदाराच्या सुवासिक आणि शांत वातावरणामुळे तेथील आध्यात्मिक चैतन्य अधिक प्रभावी होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.

आयुर्वेदातील महत्त्व

देवदाराला आयुर्वेदातही महत्त्वाचे स्थान आहे. आयुर्वेदाच्या दृष्टीने त्याचा रस तिक्त-कटू स्वरूपाचा असून, विपाक कटू आणि वीर्य उष्ण असल्याचे वर्णन केले जाते. त्यामुळे कफाचे शमन करण्यासाठी त्याचा उपयोग केला जातो. त्याच्या उष्ण आणि स्निग्ध गुणांमुळे वातदोष कमी करण्यासही मदत होते; मात्र उष्ण गुणधर्मामुळे पित्त वाढण्याची शक्यता असल्याने त्याचा वापर तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करणे आवश्यक मानले जाते.

देवदाराचे तेल आणि त्यापासून तयार केलेले विविध औषधी प्रयोग बाह्य तसेच अंतर्गत उपयोगासाठी आयुर्वेदात वर्णिले आहेत. खोलवर असलेल्या किंवा भरून न आलेल्या जखमांवर त्याचा लेप करण्याचा उल्लेख आढळतो. देवदाराला विशिष्ट सुगंध असल्याने जखमेतील दुर्गंधी कमी करण्यास आणि सूक्ष्मजीवांवर परिणाम करण्यास त्याची मदत होऊ शकते, असे आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीत मानले जाते.

देवदार वेदनास्थापन आणि शोथहर म्हणजेच वेदना आणि सूज कमी करण्यास सहाय्यकारी मानला जातो. त्यामुळे आमवात, संधिवात तसेच गृध्रसी किंवा ‘ग्रिध्रसी अर्थात सायटिका यांसारख्या विकारांमध्ये त्याचा बाह्य उपयोग केला जातो. विशेषतः सूज आणि वेदना असलेल्या भागावर देवदाराच्या तेलाचा लेप करण्याचा आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये उल्लेख आहे.

पोटाच्या विकारांमध्येही उपयोग

अनाह, आध्मान आणि शूल म्हणजेच पोट फुगणे, गॅसमुळे पोटात ताण जाणवणे, पोट साफ न होणे किंवा पोटात दुखणे अशा तक्रारींमध्ये देवदाराचा उपयोग केला जातो. देवदाराचा काढा तसेच त्याचे तेल यांचा योग्य पद्धतीने उपयोग केल्यास या तक्रारींमध्ये आराम मिळण्यास मदत होऊ शकते. पंचकर्मातील बस्ती उपचारातही देवदाराचा काढा किंवा तेल विशिष्ट पद्धतीने वापरले जाते.

शरीरावर सूज असल्यास देवदाराच्या तेलाचा बाह्य उपयोग केला जातो. उदरवृद्धी अर्थात पोटात द्रव साचल्यामुळे किंवा अन्य कारणांमुळे पोट फुगण्याच्या स्थितीतही आयुर्वेदात देवदाराच्या औषधी प्रयोगांचा उल्लेख आढळतो. मात्र अशा उपचारांचा वापर वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच करणे आवश्यक आहे.

कफाच्या विकारांमध्ये उपयुक्त

देवदार उष्णवीर्य आणि तिक्त-कटू गुणधर्माचा असल्याने कफाचे विलयन करण्यास सहाय्यकारी मानला जातो. त्यामुळे खोकला, श्वास घेण्यास त्रास, दम्यासारख्या तक्रारी तसेच हिक्का म्हणजेच उचकी यामध्ये त्याचा उपयोग केला जातो. दीर्घकाळ राहणारी सर्दी, वारंवार शिंका येणे, नाक बंद होणे अशा जुनाट कफविकारांमध्येही देवदाराचा आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये उपयोग केला जातो.

तापाच्या काही अवस्थांमध्येही देवदाराचे औषधी महत्त्व सांगितले जाते. आमवात, कंबरदुखी आणि सांधेदुखी यांसारख्या तक्रारींमध्ये देवदाराचा काढा किंवा बाह्य उपचारांचा उपयोग केला जातो. आमवातामध्ये निर्माण होणारी सूज आणि वेदना कमी करण्यासाठी देवदाराच्या तेलाचा लेप केला जातो.

देवदाराचा उपयोग स्त्रीरोगविषयक काही आयुर्वेदिक उपचारांमध्येही केला जातो. गर्भाशयशोधनासाठी तसेच स्तन्यशुद्धीसाठी त्याचा उल्लेख आढळतो. कफामुळे स्तन्य दूषित झाल्याची आयुर्वेदिक संकल्पना असल्यास त्यामध्येही देवदाराचा उपयोग केला जातो.

गलगंड अर्थात गळ्याच्या पुढील भागात, विशेषतः थायरॉईड ग्रंथीच्या वाढीमुळे निर्माण होणाऱ्या सूजेसंदर्भातही देवदाराचा आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये उल्लेख आढळतो. मात्र थायरॉईडसारख्या आजारांचे निदान आणि उपचार आधुनिक वैद्यकीय तपासण्यांसह पात्र डॉक्टरांच्या सल्ल्याने करणे अत्यावश्यक आहे.

धार्मिक श्रद्धा, पौराणिक संदर्भ आणि आयुर्वेदिक महत्त्व या तिन्ही दृष्टीने देवदार ही वैशिष्ट्यपूर्ण वनस्पती आहे. हिमालयातील या वृक्षाने भारतीय संस्कृतीत धार्मिक तसेच औषधी परंपरेत आपले वेगळे स्थान निर्माण केले आहे. गणरायाला प्रिय मानल्या जाणाऱ्या या वृक्षाची माहिती गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविणे म्हणजे आपल्या पारंपरिक वनस्पतीज्ञानाची ओळख करून देण्याचा एक प्रयत्न ठरू शकतो.