मराठी बोलीभाषांचा रंगीत फड”

२७ फेब्रुवारी – कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिन. आपण हा दिवस “मराठी भाषा दिन” म्हणून साजरा करतो. भाषेचा उत्सव म्हणजे नेमकं काय? शाळेत मुलांनी ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’ म्हणावं, कार्यालयात बॅनर लावावेत, आणि सोशल मीडियावर “मराठीचा अभिमान आहे” अशी पोस्ट टाकावी – एवढंच का ? की त्याही पलीकडे काही आहे?

मराठी भाषेचा खरा जल्लोष पुस्तकांत नाही, तर लोकांच्या तोंडात आहे. आणि त्या तोंडातही शुद्ध, प्रमाण, ‘शब्दकोशात बसणारी’ मराठी कमी; तर बोलीभाषेची खमंग फोडणी जास्त ! प्रमाण मराठी म्हणजे घरातला सोहळा – नीटनेटका, पांढरपेशा, इस्त्री केलेला. पण बोलीभाषा म्हणजे गावचा जत्रेचा फड – ढोल-ताशा, चुरमुरे, भेळ, आणि कुठेतरी उभा असलेला हलगीवाला !

मराठीच्या बोलीभाषा म्हणजे आपल्या राज्याचा खरा नकाशा. नकाशावर जिल्ह्यांच्या रेषा असतील; पण जिभेवर शब्दांचे वेगवेगळे रंग असतात. पुण्यातला माणूस “काय म्हणताय?” म्हणतो, तर कोल्हापुरातला “काय म्हणताय राव?” म्हणतो, आणि विदर्भातला “काय हं?” म्हणत विचारतो. तिन्ही प्रश्नांचा अर्थ तोच – पण स्वर, ढंग, आणि त्यातला आत्मविश्वास वेगळा !

पुणेरी मराठीचा विषय निघाला की लोकांच्या चेहऱ्यावर मिश्कील हसू येतं. पुण्यातील प्रमाण मराठी म्हणजे व्याकरणाच्या पाठ्यपुस्तकातून नुकतीच बाहेर पडलेली भाषा. “तुम्ही वेळेत आलात, ही चांगली गोष्ट आहे.” हे वाक्य जणू काही एखाद्या परीक्षेचा निकालच ! त्यात भावना कमी, शिस्त जास्त. पुणेरी पाट्या जशा प्रसिद्ध आहेत, तशीच पुणेरी भाषा. “येथे उगाच उभे राहू नये” हे वाक्य फक्त सूचना नसते, तर जीवनतत्त्वज्ञान असते.

आता जरा कोल्हापुरात वळूया. इथे भाषा तिखट मिसळीसारखी असते. “काय राव, बरं का?” असं विचारताना आवाजात एक वेगळाच दरारा. कोल्हापुरी बोली म्हणजे जणू गडावरचा तोफेचा आवाज. साधं “बस” म्हणायचं असेल, तरी ते “बस्सss!” असं दीर्घ उच्चारात. इथल्या भाषेत प्रेमही जोरात, रागही जोरात. “तुला सांगितलं नव्हतं का?” हे वाक्य इथे “तुला सांगितलं न्हाय का?” असं येतं आणि त्यातली ताकद दुप्पट होते.

विदर्भात गेलं की भाषेचा सूर बदलतो. तिथे एक गोड लय आहे. “काय करतोस?” ऐवजी “काय करतोस रे?” किंवा “काय करतू?” असं सहज निघतं. विदर्भातली बोली म्हणजे उन्हात पिकलेल्या कापसासारखी – मऊ, हलकी, पण टिकाऊ. तिथल्या भाषेत एक आपलेपणा आहे. “या ना घरी” हे निमंत्रण नसतं; ती जवळीक असते.

मराठवाड्यात भाषा थोडीशी दख्खनी छटा घेऊन येते. “कुठं जातोयस?” हे “कुठं चाललाय?” होतं. इथं उर्दूची झाक, हैदराबादी ठसका, आणि मराठीची गोडी – सगळं एकत्र. मराठवाड्याची बोली म्हणजे जणू बिर्याणी – प्रत्येक घासात वेगळा स्वाद.

कोकणात गेलं की भाषा समुद्रासारखी होते. लाटांसारखी चढ-उतार घेणारी. “काय करता?” हे “काय करताय?” होतं, आणि “हो” हे “हां” होतं. कोकणी मराठीमध्ये एक संथपणा आहे. जसं नारळाचं झाड वाऱ्यावर डोलतं, तशी ही भाषा डोलते. शब्द जरा लांबट, पण कानाला गोड.

खानदेशातली बोली तर वेगळीच ! तिथे “आहे” ऐवजी “हाय” येतं. “तू काय करतोस?” ऐवजी “तुं काय करस?” असं काहीतरी ऐकू येतं. सुरुवातीला थोडं गोंधळायला होतं, पण दोन दिवसांत कान सरावतो आणि मग ती भाषा आपलीच वाटायला लागते.

या सगळ्या बोलीभाषा म्हणजे मराठीच्या घरातली भावंडं. मोठं भावंड – प्रमाण मराठी – थोडं शिस्तबद्ध. पण लहान भावंडं – बोलीभाषा – थोडी खट्याळ, थोडी मोकळीढाकळी. घरात सगळ्यांना एकसारखं बोलायला सांगितलं, तर घर घर राहील का? प्रत्येकाची लकब, प्रत्येकाची ढब, हेच तर घराचं सौंदर्य !

आजकाल मात्र एक वेगळीच समस्या दिसते. मोबाईल, सोशल मीडिया, आणि ‘ऑटो-करेक्ट’च्या युगात बोलीभाषा थोडी मागे पडतेय. व्हॉट्सअ‍ॅपवर सगळेच प्रमाण मराठीत लिहायचा प्रयत्न करतात – किंवा थेट इंग्रजीत. “काय करतोस?” ऐवजी “What’s up?” विचारलं जातं. बोलीभाषेचा जीव जणू कीबोर्डवर अडकून पडतो.

पण गंमत अशी की, जेव्हा मित्रांची मैफल रंगते, तेव्हा प्रमाण मराठी सुट्टीवर जाते आणि बोलीभाषा रंगमंचावर येते. मित्र म्हणतो, “अरे, काय भारी केलंस राव!” तेव्हा त्यातला आनंद ‘उत्कृष्ट’ या शब्दात कधीच बसत नाही. “भारी” हा शब्दच भारी असतो!

भाषाशुद्धीचा आग्रह करणारे लोक कधी कधी बोलीभाषेकडे नाक मुरडतात. “हे बरोबर नाही, तसं बोलू नका” असा सल्ला देतात. पण भाषा ही नदी आहे; ती वाहते, वळते, आणि कधी कधी पूरही आणते. तिच्यावर धरण बांधायचा प्रयत्न केला, तर ती दुसऱ्या मार्गाने वाहतेच.

पु. ल. देशपांडे यांनी आपल्या विनोदी लेखनातून बोलीभाषेची ताकद दाखवून दिली. त्यांच्या व्यक्तिरेखा जिवंत वाटतात, कारण त्या प्रमाण मराठीत नव्हे तर जिवंत बोलीत बोलतात. “नारायण” जर अगदी शुद्ध मराठीत बोलला असता, तर तो आपल्याला इतका जवळचा वाटला असता का?

बोलीभाषा म्हणजे फक्त शब्दांचा फरक नाही; ती संस्कृतीची ओळख आहे. एखाद्या गावात गेल्यावर तिथली बोली ऐकली की लगेच कळतं – “हो, आपण अमुक भागात आलो आहोत.” भाषा ही ओळखीचा आधार असते. आणि बोलीभाषा म्हणजे त्या ओळखीची सही.

आज मराठी भाषा दिनी आपण मोठमोठी भाषणं करतो, घोषवाक्यं देतो. पण खरं तर बोलीभाषेला जपणं म्हणजे आपल्या मातीतल्या सुगंधाला जपणं. मुलांनी “आई” म्हणावं की “आईगं” म्हणावं, हे ठरवणं महत्त्वाचं नाही. महत्त्वाचं म्हणजे त्या शब्दातला जिव्हाळा जिवंत राहावा.

भविष्यात कदाचित कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोट, आणि डिजिटल सहाय्यक मराठीत बोलतील. पण ते बोलीभाषेचा ढंग पकडू शकतील का? एखादा रोबोट “काय राव, जमलं का काम?” असं म्हणाला, तर त्यातला मिश्कीलपणा येईल का? भाषा फक्त शब्दांचा संच नाही; ती भावनांची शिदोरी आहे.

म्हणूनच मराठी भाषा दिन साजरा करताना आपण प्रमाण मराठीचा सन्मान करूया; पण बोलीभाषेचा उत्सवही साजरा करूया. आपल्या गावातली, आपल्या आईच्या तोंडची, आपल्या मित्रांच्या गप्पांची भाषा जपूया. कारण शेवटी, भाषा जिवंत राहते ती लोकांच्या तोंडात – व्याकरणाच्या पुस्तकात नव्हे.

मराठीच्या या रंगीत फडात प्रत्येक बोलीभाषेला जागा आहे. कोणी तिखट, कोणी गोड, कोणी थोडी हट्टी, कोणी थोडी लाजरी. पण सगळ्या मिळूनच मराठी पूर्ण होते. आणि म्हणूनच, मराठी भाषा दिनी आपण अभिमानाने म्हणूया – “आम्ही मराठी, आणि आमच्या बोलीही मराठीच!”