देवांचा मान अन् धर्माचा जीर्णोद्धार करणारा राम

जेणे देवांचा मानु गिवसिला । धर्मासि जीर्णोद्वार केला ।
सूर्यवंशी उदेला । सूर्य जो कां ।। २५४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – ज्या रामचंद्राने देवांचा गेलेला मान शोधून काढला व धर्माचा जीर्णोद्धार केला, सूर्यवंशात जो प्रतिसूर्यच उदयास आला.

या ओवीत माऊलींनी श्रीरामाचे वर्णन करताना केवळ एका पराक्रमी राजाचे किंवा आदर्श पुत्राचे स्मरण केलेले नाही, तर धर्माच्या पुनर्स्थापनेचे एक जिवंत तत्त्व आपल्यासमोर ठेवले आहे. ज्या रामाने देवांचा गेलेला मान पुन्हा मिळवून दिला, धर्माचा जीर्ण झालेला आधार पुन्हा उभा केला आणि सूर्यवंशात जणू दुसरा सूर्यच उदयास आला, अशा रामाचे हे गौरवगान आहे. मात्र या ओवीचा खरा अर्थ समजून घेताना ‘धर्म’ आणि ‘देवांचा मान’ या दोन्ही शब्दांकडे केवळ धार्मिक किंवा कर्मकांडाच्या चौकटीत पाहून चालणार नाही.

धर्म म्हणजे नेमके काय? धर्म म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा, उपासना, कर्मकांड किंवा एखाद्या विशिष्ट पंथाचे पालन नव्हे. प्राप्त परिस्थितीत जे आवश्यक, योग्य आणि समाजाच्या हिताचे कर्म करणे, त्याला धर्म म्हणता येईल. माणसाने आपल्या जबाबदारीपासून पळ काढू नये, अन्याय समोर दिसत असताना मौन धारण करू नये, दुर्बलाच्या रक्षणासाठी सामर्थ्य उभे करावे आणि स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा व्यापक कल्याणाला महत्त्व द्यावे—या आचरणातून धर्म जिवंत राहतो. त्यामुळे धर्माचा जीर्णोद्धार म्हणजे एखादी मोडकळीस आलेली वास्तू दुरुस्त करणे नव्हे; तर माणसांच्या आचरणातून हरवलेली नीती, न्याय, कर्तव्य आणि विवेक पुन्हा जागवणे होय.

रामाच्या जीवनाकडे पाहिले तर हीच गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. रामाने धर्माचा उपदेश केवळ शब्दांनी केला नाही. त्याने तो स्वतःच्या जीवनातून जगून दाखवला. राजपुत्र असूनही पित्याचे वचन पाळण्यासाठी त्याने वनवास स्वीकारला. राज्य सहज मिळू शकत असताना त्याने सत्ता सोडली. वनवासात असताना ऋषी-मुनींना त्रास देणाऱ्या शक्तींविरुद्ध उभा राहिला. सीतेचे रक्षण आणि तिच्या शोधासाठी त्याने अथक प्रयत्न केले. सुग्रीवाशी मैत्री केली, वानरसेनेला संघटित केले आणि रावणासारख्या बलाढ्य राजसत्तेविरुद्ध युद्ध केले. या प्रत्येक कृतीच्या मुळाशी व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा नव्हती; कर्तव्याची जाणीव होती.

म्हणूनच माऊली म्हणतात, ‘धर्मासि जीर्णोद्धार केला.’ धर्म जेव्हा दुर्बल होतो, तेव्हा समाजात केवळ धार्मिकता कमी होत नाही; तर न्यायाची भावना क्षीण होते. सामर्थ्यवान माणूस आपल्या सामर्थ्याचा उपयोग इतरांना दडपण्यासाठी करू लागतो. सत्यापेक्षा सोय महत्त्वाची वाटू लागते. कर्तव्यापेक्षा स्वार्थ मोठा होतो. अशा वेळी धर्माचा जीर्णोद्धार करणारी शक्ती आवश्यक असते. रामाचे कार्य याच अर्थाने महत्त्वाचे आहे.

माऊलींच्या दृष्टीने ‘देवांचा मान गिवसिला’ याचाही अर्थ व्यापक आहे. देव म्हणजे केवळ मंदिरातील मूर्ती नव्हेत. देवत्व म्हणजे सत्य, करुणा, न्याय, सदाचार, विवेक आणि मंगलतेच्या शक्ती. जेव्हा समाजातील या मूल्यांचा मान कमी होतो, तेव्हा त्या मूल्यांना पुन्हा प्रतिष्ठा मिळवून देणे म्हणजे देवांचा मान परत मिळवून देणे. रामाने रावणाचा पराभव केला, ही केवळ दोन राजांमधील युद्धकथा नाही. ती अधर्मावर धर्माच्या मूल्यांनी मिळवलेल्या विजयाची प्रतीककथा आहे.

रावण अत्यंत विद्वान होता. त्याच्याकडे सामर्थ्य होते, संपत्ती होती, सत्ता होती. पण ज्ञान असूनही विवेक नसेल, सामर्थ्य असूनही संयम नसेल आणि सत्ता असूनही न्याय नसेल, तर ते सामर्थ्य समाजासाठी विनाशकारी ठरते. राम आणि रावण यांच्यातील संघर्ष म्हणूनच केवळ दोन व्यक्तींचा संघर्ष नाही. तो सामर्थ्य कशासाठी वापरायचे, या मूलभूत प्रश्नाचा संघर्ष आहे. रामाचे सामर्थ्य संरक्षणासाठी होते; रावणाचे सामर्थ्य अधिपत्यासाठी. याच ठिकाणी धर्म आणि अधर्म यांच्यातील भेद स्पष्ट होतो.

माऊली पुढे रामाला ‘सूर्यवंशी उदेला । सूर्य जो कां’ असे म्हणतात. सूर्य प्रकाश देतो. तो स्वतःसाठी प्रकाश साठवून ठेवत नाही. तो सर्वांना समान प्रकाश देतो. त्याचप्रमाणे रामाचे जीवनही इतरांसाठी होते. म्हणूनच रामाचा जन्म सूर्यवंशात झाला एवढ्यापुरते ‘सूर्य’ हे उपमान मर्यादित राहत नाही. राम स्वतःच समाजाच्या जीवनाला प्रकाश देणारा सूर्य ठरतो.

सूर्य अंधाराशी युद्ध करत नाही; तो केवळ उगवतो आणि अंधार आपोआप मागे हटतो. रामाचे चरित्रही असेच आहे. त्याने अधर्माचा सामना केला, परंतु त्याच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू द्वेष नव्हता. त्याच्या आचरणातून कर्तव्याचा प्रकाश निर्माण झाला. त्यामुळे अंधार दूर करण्यासाठी केवळ अंधाराशी संघर्ष करण्याची गरज नसते; प्रकाश निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे असते. आजच्या जीवनातही हीच गोष्ट लागू होते. समाजातील दोषांची चर्चा करणे सोपे आहे; परंतु त्या दोषांच्या जागी सत्य, प्रामाणिकपणा, जबाबदारी आणि माणुसकी उभी करणे हे खरे धर्मकार्य आहे.

रामाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने धर्माचा भार इतरांवर टाकला नाही. आपण राजा आहोत म्हणून आपल्याला विशेष अधिकार आहेत, असा विचार त्याने केला नाही. उलट अधिकारापेक्षा कर्तव्याला मोठे मानले. म्हणूनच रामाचे व्यक्तिमत्त्व आजही केवळ धार्मिक श्रद्धेचा विषय राहत नाही; ते नैतिक जीवनाचा आदर्श बनते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या काळातही समाजाला अशाच एका अंतःप्रकाशाची गरज होती. त्यामुळे त्यांनी ज्ञानेश्वरीत रामाचे स्मरण केले ते केवळ कथा सांगण्यासाठी नव्हे. अर्जुनाला सांगितल्या जाणाऱ्या भगवद्गीतेच्या संदर्भात रामाचे उदाहरण देऊन माऊली एक सूक्ष्म संदेश देतात—जेव्हा परिस्थिती धर्माला दुर्बल करते, तेव्हा कर्तव्यापासून मागे हटणे हा उपाय नाही; उलट योग्य कर्म करून धर्माला पुन्हा उभे करणे हेच कर्तव्य आहे.

आजच्या काळात या ओवीचा अर्थ अधिक अंतर्मुख करणारा आहे. प्रत्येकाच्या आयुष्यात अशी काही परिस्थिती येते की, आपल्यासमोर योग्य काय आणि सोयीचे काय, यातील निवड करावी लागते. कधी सत्य बोलणे कठीण असते, कधी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे अवघड असते, कधी आपल्या स्वार्थाचा त्याग करून दुसऱ्याच्या हितासाठी उभे राहावे लागते. त्या प्रत्येक क्षणी रामाचा अर्थ नव्याने उलगडतो. धर्म म्हणजे परिस्थितीपासून पळून जाणे नव्हे; परिस्थितीने दिलेले आवश्यक आणि योग्य कर्म स्वीकारणे होय.

म्हणूनच ‘राम’ ही केवळ इतिहासातील किंवा पुराणातील व्यक्ती म्हणून पाहण्यापेक्षा आपल्या अंतःकरणातील एक मूल्य म्हणून पाहता येतो. जेव्हा आपण कर्तव्याला प्राधान्य देतो, दुर्बलाच्या बाजूने उभे राहतो, अन्यायाला विरोध करतो, स्वतःच्या अहंकारावर नियंत्रण ठेवतो आणि आपल्या कृतीतून इतरांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करतो, तेव्हा आपल्या आचरणात रामतत्त्व जागे होते.

माऊलींनी म्हणूनच रामाला सूर्याची उपमा दिली असावी. सूर्य उगवला की त्याला वेगळे सांगावे लागत नाही की ‘अंधार दूर कर’. त्याचा प्रकाशच ते काम करतो. त्याचप्रमाणे धर्माचा खरा प्रकाश शब्दांनी नव्हे, तर आचरणाने निर्माण होतो. रामाने हे आचरणातून सिद्ध केले. देवांचा गेलेला मान परत मिळवला, धर्माचा जीर्णोद्धार केला आणि सूर्यवंशात सूर्याप्रमाणे उदय पावला.

या ओवीचा संदेश शेवटी आपल्याला एका साध्या पण अत्यंत गहन प्रश्नासमोर आणतो—आपल्या काळात जी गोष्ट जीर्ण झाली आहे, तिचा जीर्णोद्धार करण्याचे आपले कर्म कोणते? समाजात सत्याचा मान कमी झाला असेल तर सत्यासाठी उभे राहणे, माणुसकीचा अभाव जाणवत असेल तर माणुसकी जपणे, अन्याय दिसत असेल तर त्याविरुद्ध उभे राहणे आणि आपली जबाबदारी टाळण्याऐवजी ती प्रामाणिकपणे निभावणे—यातूनच आजच्या काळातील रामतत्त्व प्रकट होऊ शकते.

कारण रामाचा सूर्य केवळ अयोध्येत किंवा त्रेतायुगात उगवलेला नाही. धर्मासाठी आवश्यक कर्म करण्याची जाणीव जिथे जागी होते, तिथे रामाचा सूर्य पुन्हा उगवतो.