ज्ञानेश्वरी निरुपणः वैराग्याशिवाय साधना फोल

परि वैराग्याचेनि आधारें । जरि लाविलें अभ्यासाचिये मोहरे ।
तरि केतुलेनि एकें अवसरें । स्थिरावेल ।। ४१९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – परंतु वैराग्याच्या जोरावर मन जर अभ्यासाकडे वळविलें, तर कांही एका वेळानें तें स्थिर होईल.

जीवनातला सर्वात मोठा शत्रू म्हणजे चंचल मन. मन एक क्षणभर भक्तीमध्ये, तर दुसऱ्या क्षणाला विषयांच्या आकर्षणात; कधी प्रार्थनेत, कधी मोहात अशा त्याच्या भरकटण्यामुळे साधकाला खरी शांती कधी लाभत नाही. ज्ञानदेव येथे सांगतात की, मन स्थिर करण्यासाठी एकमेव प्रभावी उपाय म्हणजे वैराग्याचा आधार. वैराग्याशिवाय अभ्यास, ध्यान, साधना ही सगळी केवळ बाह्य दिखावा ठरते.

मनाचे स्वरूप वाऱ्यासारखे आहे. वारा थांबविणे शक्य नसते, पण त्याला दिशा देणे शक्य असते. त्याचप्रमाणे मनाला पूर्ण थांबविणे सोपे नाही, पण वैराग्याच्या छत्रछायेखाली जर अभ्यास, म्हणजे एकाग्रतेचा सराव केला तर तो थोडा वेळ का होईना, निश्चल होऊ शकतो. हाच क्षण साधकासाठी सोन्याचा क्षण असतो. कारण या एका क्षणात आत्मानुभवाची दारे उघडतात.

वैराग्य म्हणजे काय ?

वैराग्य म्हणजे जगाचा त्याग करणे नव्हे. वैराग्य म्हणजे विषयांमध्ये असलो तरी त्यांच्याशी आसक्ती न ठेवणे. जणू कमळाच्या पानावर पाणी असते, पण ते त्याला भिजवत नाही; तसेच साधक विषयांमध्ये राहत असतो, पण त्याचा मनावर डाग लागत नाही. या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, जर साधकाने हे वैराग्य आत्मसात केले आणि त्यावर आधार ठेवून मनाला अभ्यासाची दिशा दिली, तर मन थोड्याच वेळात स्थिरावते.

अभ्यासाची गरज

अभ्यास म्हणजे ध्यान, जप, योग, शास्त्राध्ययन किंवा कुठलीही साधना. पण या अभ्यासाला जर वैराग्याची पाशवी ताकद मिळाली नाही तर मन नेहमी भरकटत राहते. जणू एखादा शिपाई युद्धात निःशस्त्र उतरला तर त्याला यश मिळणार नाही; तसेच वैराग्याशिवाय साधना फोल ठरते. अभ्यास आणि वैराग्य हे जणू दोन चाकं आहेत. एका चाकावर गाडी चालणार नाही.

एकदाच स्थिर होणे का महत्त्वाचे?

ज्ञानेश्वर म्हणतात, “केतुलेनि एकें अवसरें स्थिरावेल”—म्हणजे मन एकदाच स्थिर झालं तरी पुरेसं आहे. कारण त्या स्थिरतेत साधकाला आत्मस्वरूपाची झलक मिळते. एक क्षण जर आत्म्याचा अनुभव आला तर तोच पुढील साधनेसाठी प्रेरणास्त्रोत ठरतो. जसे एखाद्या प्रवाशाला वाट चुकली, पण अचानक त्याला योग्य मार्गाचा फलक दिसला, तर त्याला खात्री येते की मी योग्य दिशेने जात आहे; तसेच आत्मानुभवाचा तो एक क्षण साधकाला विश्वास देतो.

वैराग्याशिवाय अभ्यास का असफल ?

वैराग्याशिवाय केलेला अभ्यास हा जगाच्या मोहाच्या गर्तेत ओढला जातो. उदाहरणार्थ, ध्यानाला बसलो, पण मन सतत पैशाच्या, मानाच्या, कौटुंबिक चिंता यांच्यात अडकलेले असेल, तर ध्यान म्हणजे फक्त डोळे मिटून बसणे इतकंच राहील. पण ज्याने वैराग्य मिळवलं आहे, त्याला ही चिंता भेडसावत नाही. कारण त्याने आधीच मनाला समजावलं आहे की या गोष्टी नश्वर आहेत.

जगण्याशी संबंध

ही ओवी केवळ साधनेसाठी नाही, तर जगण्याची दिशा दाखवते. प्रत्येकाच्या आयुष्यात मन अस्थिर करणारे प्रसंग येतात. आकर्षणं, मोह, दुःख, यश-अपयश. पण जर आपण वैराग्याचा आधार घेतला, तर ही सारी तुफानं सहज पार करता येतात. वैराग्य म्हणजे आपण हे जाणतो की, काहीही स्थायी नाही; प्रत्येक क्षण बदलणारा आहे. म्हणून त्याला धरून बसण्यात काही अर्थ नाही.

उदाहरणे

१. राजा जनक – राजसिंहासनावर बसूनही ते वैराग्यशील होते. कारण त्यांनी मनाला आसक्तीपासून दूर ठेवले होते.
२. समुद्र – नद्या कितीही त्यात मिसळल्या, तरी समुद्र कधी उथळ होत नाही. तसेच वैराग्य साधकाच्या मनाला गहिरं करतो.
३. कमळाचं पान – पाण्यात असूनही ते पाणी धरून ठेवत नाही. तसेच विषयांमध्ये राहूनही वैराग्य साधकाला असक्त ठेवतो.

साधकासाठी संदेश

ही ओवी साधकाला सांगते की, मनाच्या चंचलतेशी झगडू नकोस. मनाला जबरदस्तीने वश करण्याचा प्रयत्न करू नकोस. त्याऐवजी वैराग्य जोपास. वैराग्य म्हणजे मनाला सतत समजावणं की हे जग नश्वर आहे, विषय क्षणभंगुर आहेत. हळूहळू हे पटायला लागलं की मन आपोआप अभ्यासाकडे खेचलं जातं. एक क्षण जर ते स्थिर झालं, तर तोच क्षण तुझ्या आयुष्यातील टर्निंग पॉइंट ठरेल.

आधुनिक संदर्भात

आजच्या धावपळीच्या जगात मनाला स्थिर करणं अधिक कठीण झालं आहे. मोबाईल, इंटरनेट, नवनवीन आकर्षणं मनाला वेडं करून टाकतात. अशा वेळी ही ओवी अधिकच उपयोगी ठरते. जर आपण वैराग्याचा दृष्टीकोन अंगीकारला, तर ही सारी आकर्षणं क्षणिक वाटतील आणि मन अभ्यासाला सहज वळेल.

निष्कर्ष

ज्ञानेश्वर महाराजांचा संदेश स्पष्ट आहे – वैराग्याशिवाय साधना म्हणजे फळविरहित वृक्षासारखी आहे. पण जर वैराग्याच्या आधारावर अभ्यास केला, तर मन जरी क्षणभर का होईना स्थिर झालं, तरी त्या क्षणातूनच आत्मानुभवाची दारे उघडतात. त्या एका झलकितच आयुष्य बदलून जातं. म्हणून साधकाने वैराग्याचा आधार घेत राहणं हेच त्याचं खरं कर्तव्य आहे.