धर्माच्या कैवारासाठी उभा राहणारा राम

जेणें सांकडलिया धर्माचेनि कैवारें । आपणपां धनुष्य करूनि दुसरें ।
विजयलक्ष्मीये एक मोहरें । केलें त्रेतीं ।। २५२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – ज्या रामचंद्राने संकटात पडलेल्या धर्माचा कैवार घेऊन, आपल्यास काय तें दुसरें धनु्ष्यच मदतीला घेऊन त्रेतायुगात विजयरूप लक्ष्मीस आपल्या एकाकडेच वळविले.

धर्म म्हणजे नेमका काय, हा प्रश्न या ओवीच्या निमित्ताने स्वतःला विचारावा लागतो. धर्म म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर प्रामुख्याने पूजा, उपासना, कर्मकांड किंवा एखाद्या विशिष्ट संप्रदायाची आचारपद्धती उभी राहते; पण माउलींच्या विचारविश्वात धर्माची व्याप्ती त्यापेक्षा कितीतरी मोठी आहे. प्राप्त परिस्थितीत जे महत्त्वाचे, आवश्यक आणि योग्य कर्म आपण करतो, त्याला धर्म म्हणता येईल. म्हणजेच धर्म हा केवळ बोलण्याचा किंवा मानण्याचा विषय नसून तो आचरणातून व्यक्त होणारा जीवनधर्म आहे.

एखाद्या प्रसंगी आपल्यापुढे जे कर्तव्य उभे ठाकते, ते टाळून केवळ धर्माच्या नावाचा जप करण्यात अर्थ नाही. संकटात असलेल्या माणसाला आधार देणे, अन्याय होत असताना त्याविरुद्ध उभे राहणे, कुटुंबाप्रती असलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, समाजाच्या हितासाठी आवश्यक भूमिका घेणे आणि स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा व्यापक कल्याणाला प्राधान्य देणे, ही त्या त्या परिस्थितीतील धर्माचीच रूपे आहेत. म्हणून धर्म हा स्थिर चौकटीत बंदिस्त नसून तो परिस्थिती, कर्तव्य, विवेक आणि योग्य कृती यांचा जिवंत संगम आहे. श्रीरामानेही याच अर्थाने धर्माचा कैवार घेतला. त्यांच्या काळात धर्माच्या रक्षणासाठी जे कर्म आवश्यक होते, ते त्यांनी धनुष्य हाती घेऊन केले; म्हणून त्यांच्या हातातील धनुष्य हे केवळ युद्धाचे शस्त्र न राहता त्या वेळच्या आवश्यक कर्तव्याचे प्रतीक बनते.

ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी श्रीकृष्णाच्या विभूतीचे वर्णन करताना रामाच्या रूपाने प्रकटलेल्या धर्मशक्तीकडे आपले लक्ष वेधते. या ओवीत राम केवळ एक पराक्रमी योद्धा म्हणून उभा राहत नाही, तर संकटात सापडलेल्या धर्माचा कैवार घेणारी चेतना म्हणून समोर येतो. धर्म जेव्हा दुर्बल होतो, अन्यायाचे सावट गडद होते आणि सज्जनांच्या जगण्यावर संकट येते, तेव्हा त्या धर्माच्या रक्षणासाठी एखाद्या शक्तीने उभे राहणे आवश्यक असते. श्रीरामाचे जीवन याच तत्त्वाचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे.

“सांकडलिया धर्माचेनि कैवारें” हा या ओवीचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग आहे. धर्म संकटात सापडला म्हणून राम उभा राहिला. येथे धर्म म्हणजे केवळ कर्मकांड, पूजा-अर्चा किंवा विशिष्ट धार्मिक आचार नव्हे. धर्म म्हणजे जीवनाला धारण करणारे तत्त्व. सत्य, न्याय, कर्तव्य, मर्यादा, करुणा आणि समाजव्यवस्थेचे संतुलन यांचा समुच्चय म्हणजे धर्म. जेव्हा या मूल्यांवर आघात होतो, तेव्हा त्यांचे संरक्षण करणे हीच धर्मसेवा ठरते. म्हणून रामाचा पराक्रम हा केवळ रावणाशी केलेला युद्धप्रसंग नाही; तो अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचा एक व्यापक संदेश आहे.

रामाच्या हातातील धनुष्य हे या धर्मरक्षणाचे प्रतीक आहे. माउली म्हणतात, “आपणपां धनुष्य करूनि दुसरें.” म्हणजे रामाने धनुष्याला आपले दुसरे रूपच केले. धनुष्य आणि बाण हे त्याच्यासाठी केवळ युद्धाची साधने नव्हतीत; ते कर्तव्य पार पाडण्याची साधने होती. हातात शस्त्र असणे महत्त्वाचे नाही, तर ते शस्त्र कोणत्या हेतूने उचलले जाते हे महत्त्वाचे आहे. स्वार्थ, अहंकार किंवा सूडासाठी उचललेले शस्त्र विनाश घडवते; पण धर्माच्या रक्षणासाठी उचललेले शस्त्र अन्यायाला आळा घालण्याचे साधन बनते. रामाच्या हातातील धनुष्य म्हणूनच संयमित शक्तीचे प्रतीक बनते.

रामाचे वैशिष्ट्य असे की त्याच्याकडे सामर्थ्य असूनही त्या सामर्थ्याचा गर्व नाही. राजपुत्र असूनही त्याने वनवास स्वीकारला. पित्याचे वचन पाळण्यासाठी त्याने राजसिंहासनाचा त्याग केला. वनवासात असताना ऋषी-मुनींच्या आश्रमांवर होणारे अत्याचार त्याने पाहिले आणि त्यांच्या रक्षणाची जबाबदारी स्वीकारली. म्हणजेच रामासाठी धर्म हा केवळ स्वतःच्या आचरणापुरता मर्यादित नव्हता; दुसऱ्याच्या दुःखात उभे राहणे हाही धर्माचा भाग होता.

याच ठिकाणी ज्ञानेश्वर माउलींच्या दृष्टीची व्यापकता लक्षात येते. माउलींना रामामध्ये केवळ इतिहासातील किंवा पुराणातील एक व्यक्ती दिसत नाही. त्यांना रामामध्ये परमात्म्याची विभूती दिसते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतो की, माझ्या ज्या ज्या रूपांत दिव्य शक्ती प्रकट झाली आहे, त्यांमध्ये रामही एक आहे. कारण रामाच्या जीवनातून धर्म, मर्यादा आणि न्याय यांचे तेज प्रकट होते. म्हणूनच त्रेतायुगातील राम हा केवळ एका युगापुरता मर्यादित राहत नाही; तो प्रत्येक काळातील धर्मसंघर्षाचा संदर्भ बनतो.

“विजयलक्ष्मीये एक मोहरें । केलें त्रेतीं” या शब्दांत माउली रामाच्या विजयाचे वर्णन करतात. विजयलक्ष्मी जणू रामाच्या एका मुद्रेवर प्रसन्न झाली. रावण अत्यंत सामर्थ्यवान होता. त्याच्याकडे संपत्ती होती, सत्ता होती, विद्या होती, सैन्य होते; परंतु या सर्व सामर्थ्याच्या पाठीशी धर्म नव्हता. रामाकडे मात्र सत्य आणि धर्माची शक्ती होती. त्यामुळे युद्धाचे बाह्य गणित एका बाजूला असले तरी विजयाचा खरा आधार कोणता, हे माउली सूचित करतात. सामर्थ्य मोठे असणे आणि ते धर्माच्या बाजूने असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

आजच्या जीवनातही या ओवीचा अर्थ अत्यंत खोल आहे. प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात कधी ना कधी अशी वेळ येते की त्याला योग्य-अयोग्य यातील निवड करावी लागते. अनेकदा अन्याय दिसत असूनही आपण शांत राहतो, कारण त्याविरुद्ध उभे राहण्याची किंमत मोजावी लागू शकते. सत्य बोलल्याने संबंध बिघडतील, विरोध केल्याने अडचणी निर्माण होतील, चुकीच्या गोष्टीला नकार दिल्याने आपले नुकसान होईल, अशी भीती मनात असते. अशा वेळी रामाचे धनुष्य आपल्याला आठवते. ते धनुष्य बाहेरचे नसून आपल्या अंतःकरणातील धैर्याचे असते.

धर्माचा कैवार घेणे म्हणजे प्रत्येक वेळी युद्ध करणे नव्हे. कधी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हाही धर्माचा कैवार असतो. कधी दुर्बलाच्या बाजूने उभे राहणे, कधी चुकीच्या गोष्टीला नम्रपणे नकार देणे, कधी आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहणे, तर कधी मोहापेक्षा सत्याची निवड करणे—हीदेखील रामाच्या धनुष्याचीच रूपे आहेत. आज माणसाच्या हातात धनुष्य नसले तरी त्याच्याकडे विवेक, शब्द, कृती आणि निर्णय यांची शस्त्रे आहेत. त्यांचा उपयोग कोणत्या हेतूने केला जातो, यावर त्याच्या जीवनाचे स्वरूप ठरते.

रामाच्या जीवनात आणखी एक महत्त्वाचा धडा आहे—धर्माच्या मार्गावर विजय मिळवण्यासाठी केवळ बाह्य शक्ती पुरेशी नसते. अंतःकरणातील शुद्धता, संयम आणि कर्तव्यनिष्ठा आवश्यक असते. म्हणूनच रामाचा विजय हा केवळ रावणाच्या पराभवाचा विजय नाही. तो अहंकारावर मर्यादेचा, अन्यायावर न्यायाचा आणि स्वार्थावर कर्तव्याचा विजय आहे. रावणाचे दहा डोके ही केवळ पुराणातील कल्पना म्हणून न पाहता मनुष्याच्या अंतःकरणातील अनेक विकारांचे प्रतीक म्हणून पाहिले, तर रामाचे धनुष्य अधिक अर्थपूर्ण वाटते. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर आणि अहंकार यांच्यावर विवेकाचे बाण सोडणे म्हणजेच अंतर्मनातील राम जागवणे.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या ओवीचा हा संदेश म्हणून आजही तितकाच जिवंत आहे. धर्म जेव्हा संकटात येतो तेव्हा देव कुठून तरी बाहेरून येऊन आपले रक्षण करेल, अशी अपेक्षा करण्यापेक्षा आपल्या आतला धर्म जागा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. सत्याच्या बाजूने उभे राहण्याचे धैर्य, अन्यायाला विरोध करण्याची शक्ती आणि कर्तव्यापासून विचलित न होण्याची वृत्ती यांच्यातच रामाचे दर्शन घडते. श्रीरामाचे धनुष्य म्हणजे बाह्य शस्त्रापेक्षा अंतःकरणातील जागृत विवेकाचे प्रतीक आहे.

म्हणूनच माउली म्हणतात—त्रेतायुगात ज्याने धर्माचा कैवार घेतला आणि आपल्या पराक्रमाने विजयलक्ष्मीला आपल्याकडे वळवले, तो राम म्हणजे परमात्म्याच्या विभूतीचे तेजस्वी रूप आहे. रामाचा विजय आपल्याला एकच गोष्ट सांगतो—धर्माची वाट नेहमी सोपी असेलच असे नाही; पण जेव्हा मनुष्य सत्य, कर्तव्य आणि न्यायाच्या बाजूने निश्चयाने उभा राहतो, तेव्हा त्याच्या हातातील प्रत्येक कृती रामाच्या धनुष्यासारखी सामर्थ्यवान बनते.