संपत्ती आणि दया यांचा संगम म्हणजेच परमात्म्याची विभूती!

जेथ जेथ संपत्ती आणि दया । दोन्ही वसती आलिया असती ठाया ।
ते ते जाण धनंजया । विभूती माझी ।। ७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी ऐश्वर्य आणि दया ही दोन्ही राहावयास आलेली असतील, तो तो पुरुष माझी विभूती आहे असे समज.

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या ओवीत ऐश्वर्य आणि दया या दोन गुणांचा अतिशय सुंदर संगम घडवून आणला आहे. सामान्यतः संपत्ती म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर पैसा, सत्ता, प्रतिष्ठा, वैभव आणि भौतिक सुखांची चित्रे उभी राहतात. तर दया म्हटली की दुसऱ्याच्या दुःखाने द्रवणारे मन, करुणेने ओथंबलेले अंतःकरण आणि परोपकाराची भावना आपल्या मनात जागी होते. मात्र या दोन्ही गोष्टी एकाच ठिकाणी नांदू शकतात का, असा प्रश्न पडल्याशिवाय राहत नाही. कारण संपत्ती माणसाला अहंकाराच्या शिखरावर नेऊ शकते, तर दया त्याला नम्रतेच्या भूमीवर ठेवते. संपत्ती माणसाला सामर्थ्य देते, तर दया त्या सामर्थ्याचा उपयोग कोणासाठी आणि कसा करायचा, याची जाणीव करून देते. याच दोन गुणांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे परमात्म्याच्या विभूतीचे दर्शन, असे माऊली या ओवीतून सांगतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, ज्या ठिकाणी संपत्ती आणि दया हे दोन्ही गुण एकत्र नांदत असतील, त्या ठिकाणी माझ्या विभूतीचे अस्तित्व आहे, असे समज. येथे संपत्तीचा अर्थ केवळ धनदौलत एवढाच मर्यादित नाही. बुद्धीचे वैभव, ज्ञानाची श्रीमंती, कर्तृत्वाचे सामर्थ्य, पदाचा अधिकार, समाजात मिळालेली प्रतिष्ठा आणि लोककल्याणासाठी काहीतरी करण्याची क्षमता, हे सारे संपत्तीचेच विविध आविष्कार आहेत. माणसाकडे जे काही अधिक आहे, ज्याच्या बळावर तो इतरांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणू शकतो, ते सारे त्याचे ऐश्वर्य आहे. मात्र या ऐश्वर्याला दयेची जोड मिळाली, तरच त्याला खऱ्या अर्थाने उदात्तता प्राप्त होते.

संपत्ती माणसाला मोठे बनवू शकते; पण त्या मोठेपणाला माणुसकीची उंची मिळाली नाही, तर त्याचे वैभव केवळ बाह्य स्वरूपाचे राहते. एखाद्या व्यक्तीकडे अफाट पैसा असू शकतो, मोठमोठे बंगले असू शकतात, समाजात मानाचे स्थान असू शकते; परंतु दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीवच नसेल, तर त्या संपत्तीचा उपयोग काय? दुसरीकडे, एखाद्या व्यक्तीकडे फारशी भौतिक साधनसंपत्ती नसली, तरी दुसऱ्याच्या संकटात धावून जाण्याची वृत्ती असू शकते. तिच्या मनात करुणा असू शकते. तिच्या शब्दांत आधार आणि कृतीत माणुसकी असू शकते. अशा व्यक्तीचे अंतःकरणही एका वेगळ्याच वैभवाने समृद्ध झालेले असते. माऊलींच्या निरूपणातून संपत्ती आणि दया यांच्यातील हा सूक्ष्म संबंध आपल्याला समजून घेता येतो.

दया हा केवळ भावनेचा विषय नाही, तर ती कृतीत उतरलेली संवेदनशीलता आहे. दुसऱ्याचे दुःख पाहून मन हेलावणे ही दयेची सुरुवात असली, तरी त्या दुःखाचे निवारण करण्यासाठी आपल्या क्षमतेनुसार पुढे सरसावणे ही तिची खरी परिणती आहे. एखाद्या भुकेल्या माणसाला अन्न देणे, शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या मुलाला शिकण्याची संधी उपलब्ध करून देणे, संकटात सापडलेल्या कुटुंबाला आधार देणे, शेतकऱ्याच्या अडचणी समजून घेऊन त्याच्या मदतीसाठी प्रयत्न करणे, निराधार व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा मार्ग उपलब्ध करून देणे, ही दयेचीच रूपे आहेत. येथे दया ही केवळ दान देण्यापुरती मर्यादित राहत नाही; ती दुसऱ्याच्या अस्तित्वाचा स्वीकार करते आणि त्याच्या दुःखात सहभागी होण्याची प्रेरणा देते.

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते. दया म्हणजे कोणावर उपकार करण्याची भावना नव्हे. दया म्हणजे दुसऱ्याच्या वेदनेत आपलेपणाने सहभागी होणे. समोरचा माणूस आपल्यापेक्षा कमी आहे, दुर्बल आहे किंवा असहाय आहे, म्हणून त्याच्यावर दया करायची, असा दृष्टिकोन येथे अभिप्रेत नाही. उलट, प्रत्येक जीवामध्ये परमात्म्याचे अस्तित्व पाहण्याची दृष्टी म्हणजे खरी करुणा. दुसऱ्याच्या ठिकाणी आपल्याच अस्तित्वाचे प्रतिबिंब दिसू लागले, की मदतीची कृती अहंकारातून होत नाही; ती सहजपणे माणुसकीतून घडते. या भावनेतून केलेल्या कृतीत प्रसिद्धीची अपेक्षा नसते, परतफेडीचा हिशेब नसतो आणि स्वतःच्या मोठेपणाचा गवगवाही नसतो.

म्हणूनच संपत्ती आणि दया यांचा संगम घडणे महत्त्वाचे आहे. संपत्तीला दयेचा आधार मिळाला की ती लोककल्याणाचे साधन बनते. ज्ञानाला करुणेची जोड मिळाली की ते समाजातील अज्ञान दूर करण्यासाठी उपयोगी पडते. सत्तेला दयेची जोड मिळाली की ती दुर्बलांच्या संरक्षणासाठी उभी राहते. अधिकाराला दयेची जोड मिळाली की त्यातून न्याय आणि समता यांची जपणूक होते. कर्तृत्वाला दयेची जोड मिळाली की त्याचे रूप सेवाभावात बदलते. याउलट, दयेविना असलेले ऐश्वर्य माणसाला इतरांपासून दूर नेऊ शकते. सामर्थ्य असूनही करुणा नसेल, तर ते सामर्थ्य दडपशाहीचे साधन बनू शकते. त्यामुळे संपत्तीचा खरा कस तिच्या प्रमाणात नसून, तिचा उपयोग कोणाच्या कल्याणासाठी होतो, यात आहे.

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितलेल्या या विभूतीयोगाचा अर्थ केवळ एखाद्या असामान्य व्यक्तीच्या ठिकाणी परमात्म्याचे दर्शन घेणे एवढाच नाही. आपल्या आजूबाजूच्या जीवनातही परमात्म्याची विभूती ओळखता यावी, अशी दृष्टी या ओवीतून प्राप्त होते. एखादा शिक्षक स्वतःच्या ज्ञानाचा उपयोग विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडवण्यासाठी करतो, एखादा डॉक्टर आपल्या कौशल्यातून रुग्णाच्या वेदना कमी करण्याचा प्रयत्न करतो, एखादा अधिकारी आपल्या अधिकाराचा उपयोग अन्यायग्रस्तांना न्याय मिळवून देण्यासाठी करतो, एखादा उद्योजक आपल्या उद्योगातून रोजगार निर्माण करतो आणि समाजातील गरजूंच्या उन्नतीसाठी योगदान देतो, तेव्हा त्यांच्या कर्तृत्वातून संपत्ती आणि दया यांचा संगम दिसून येतो. अशा ठिकाणी ऐश्वर्य हे केवळ स्वतःपुरते राहत नाही; ते अनेकांच्या जीवनाला स्पर्श करणारे बनते.

अशा व्यक्तीच्या ठिकाणी दया ही दुर्बलता नसते, तर ती सामर्थ्याला योग्य दिशा देणारी शक्ती असते. एखाद्याला क्षमा करण्यासाठीही अंतःकरणाचे सामर्थ्य लागते. दुसऱ्याच्या चुका समजून घेण्यासाठी मनाचा मोठेपणा आवश्यक असतो. स्वतःकडे अधिकार असतानाही त्याचा गैरवापर न करणे, संपत्ती असूनही अहंकार न बाळगणे आणि यश मिळाल्यानंतरही सामान्य माणसाशी असलेले नाते जपणे, ही करुणेचीच लक्षणे आहेत. म्हणून दया आणि ऐश्वर्य यांचा मिलाफ झाला की व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळीच उंची प्राप्त होते. अशा उंचीवर पोहोचलेला माणूस केवळ स्वतःच्या यशाचा विचार करत नाही, तर आपल्या यशातून इतरांच्या जीवनात किती आनंद निर्माण करता येईल, याचाही विचार करतो.

या ओवीचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ असा की, परमात्म्याचे दर्शन घेण्यासाठी आपण नेहमीच एखाद्या चमत्काराची किंवा असामान्य अनुभवाची वाट पाहण्याची गरज नाही. जिथे मनाचा मोठेपणा आहे, जिथे सामर्थ्याचा उपयोग परोपकारासाठी होतो, जिथे वैभवाबरोबर विनम्रता आहे आणि जिथे दुसऱ्याच्या वेदनेची जाणीव जिवंत आहे, तिथेही परमात्म्याच्या विभूतीचे दर्शन घडू शकते. ही दृष्टी प्राप्त झाली की अध्यात्म केवळ मंदिरात, तीर्थक्षेत्रात किंवा पूजाअर्चेत सीमित राहत नाही. ते दैनंदिन जीवनातील वर्तनात उतरते. दुसऱ्याला मदत करणे, न्यायाने वागणे, आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहणे आणि मिळालेल्या साधनसंपत्तीचा योग्य उपयोग करणे, हीदेखील ईश्वरसेवेचीच रूपे ठरतात.

माणसाने आयुष्यात संपत्ती मिळवू नये, ऐश्वर्य प्राप्त करू नये किंवा मोठे होण्याची आकांक्षा बाळगू नये, असे माऊलींना अभिप्रेत नाही. उलट, आपल्याला प्राप्त झालेल्या सामर्थ्याचे रूपांतर व्यापक कल्याणात व्हावे, ही या ओवीची प्रेरणा आहे. संपत्ती मिळवणे हे एक यश असू शकते; परंतु त्या संपत्तीचा उपयोग इतरांच्या जीवनात आशेचा प्रकाश निर्माण करण्यासाठी करणे, हे त्या यशाचे सार्थक आहे. मोठे पद मिळवणे ही उपलब्धी असू शकते; पण त्या पदावरून सामान्य माणसाला न्याय मिळवून देणे, हे त्या पदाचे खरे मोल आहे. ज्ञान प्राप्त करणे ही साधना असू शकते; पण त्या ज्ञानाचा उपयोग समाजाला अधिक विवेकी आणि संवेदनशील बनवण्यासाठी करणे, हे त्या साधनेचे फलित आहे.

अशा रीतीने ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आपल्याला संपत्ती आणि दया यांचा समतोल शिकवते. संपत्ती माणसाच्या हातात सामर्थ्य देते, तर दया त्या सामर्थ्याला माणुसकीची दिशा देते. संपत्तीमुळे माणूस अनेक गोष्टी करू शकतो; परंतु दयेमुळे त्याने काय करावे, याचे भान त्याला प्राप्त होते. या दोन्हींच्या संगमातून व्यक्तीचे जीवन केवळ वैभवशाली राहत नाही, तर ते अर्थपूर्ण आणि लोककल्याणकारी बनते. म्हणूनच जिथे ऐश्वर्य आहे आणि त्याचबरोबर करुणेने ओथंबलेले अंतःकरण आहे, तिथे परमात्म्याच्या विभूतीचे दर्शन घडते. स्वतःसाठी मिळवलेल्या संपत्तीपेक्षा दुसऱ्याच्या जीवनात आनंद निर्माण करणारे ऐश्वर्य श्रेष्ठ; आणि त्या ऐश्वर्याला माणुसकीची जोड देणारी दया, हेच परमात्म्याच्या अस्तित्वाचे खरे लक्षण, असा जीवनमूल्यांचा संदेश माऊली या ओवीतून देतात.