मौनाच्या गूढात दडलेले परमात्म्याचे स्वरूप

आघवियाची गूंढा -। आंतु मौन तें मी सुहाडा ।
म्हणौनि न बोलतयां पुढां । स्रष्टाही नेण होय ।। २९८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – हे राजा अर्जुना, सर्व गुह्यांमध्ये मौन, तें मी आहे म्हणून न बोलणारांपुढे ब्रह्मदेवहि अज्ञानी होतो.

ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायातील ही ओवी मौनाचे आध्यात्मिक सामर्थ्य उलगडून दाखवते. माणूस शब्दांच्या माध्यमातून आपले विचार व्यक्त करतो, ज्ञान सांगतो आणि अनुभव दुसऱ्यांपर्यंत पोहोचवतो; परंतु काही अनुभव असे असतात की, त्यांना शब्दांच्या चौकटीत बंदिस्त करता येत नाही. परमात्म्याचे स्वरूपही असेच आहे. त्याला जाणण्यासाठी केवळ शब्दांचे ज्ञान पुरेसे ठरत नाही, तर अंतःकरणाची शांतता, मनाची स्थिरता आणि आत्मानुभवाची प्रगल्भता आवश्यक असते. म्हणूनच माऊली मौनाला सर्व गुह्यांमधील सर्वांत गूढ स्वरूप मानतात. या मौनात केवळ न बोलणे नाही, तर मनातील विचारांचा कोलाहल शांत होऊन सत्याशी एकरूप होण्याची अनुभूती सामावलेली आहे.

या ओवीत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, सर्व गुप्त आणि गूढ गोष्टींमध्ये मौन हे माझे स्वरूप आहे. मौनाचे रहस्य इतके गहन आहे की, त्याचा खरा अर्थ न समजणाऱ्याला सृष्टीचा निर्माता ब्रह्मदेवही त्याचे आकलन करून देऊ शकणार नाही. येथे माऊली केवळ वाणीच्या अभावाविषयी बोलत नाहीत, तर शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या त्या अनुभूतीकडे निर्देश करतात, जिथे जाणणारा, जाणण्याची क्रिया आणि जे जाणले जाते, यांतील भेद हळूहळू विरून जातो. ही अनुभूती तर्काच्या आधारे समजावून सांगता येत नाही; तिच्यासाठी स्वतःच्या अंतःकरणात डोकावावे लागते.

आपण दैनंदिन जीवनात मौन म्हणजे बोलणे बंद करणे, अशी साधी व्याख्या करतो. एखाद्याने उत्तर दिले नाही, एखादा मनुष्य शांत बसला किंवा कुणी मौनव्रत धारण केले, तर आपण त्याला मौन म्हणतो. परंतु बाह्य मौन आणि अंतर्मौन यांत मोठा फरक आहे. एखादी व्यक्ती दिवसभर एकही शब्द न बोलता बसलेली असू शकते; पण तिच्या मनात विचारांचे वादळ सुरू असेल, भूतकाळातील घटनांची उजळणी होत असेल, भविष्याची चिंता सतावत असेल किंवा दुसऱ्याविषयी राग आणि द्वेष उफाळत असेल, तर तिचे शरीर शांत असले तरी मन शांत झालेले नसते. उलट एखादा मनुष्य व्यवहारात बोलत असतो, कर्तव्ये पार पाडत असतो, लोकांमध्ये वावरत असतो; तरीही त्याच्या अंतःकरणात स्थिरता असेल, अहंकाराचा आवेग नसेल आणि प्रत्येक परिस्थितीकडे साक्षीभावाने पाहण्याची क्षमता असेल, तर त्याच्या ठायी अंतर्मौनाची अनुभूती असू शकते.

म्हणूनच मौनाचा खरा अर्थ केवळ शब्दांचा त्याग नसून मनातील अनावश्यक गोंधळापासून मुक्त होणे हा आहे. विचार येणे ही मनाची स्वाभाविक प्रक्रिया आहे; परंतु प्रत्येक विचारामागे वाहत जाणे, प्रत्येक भावनेला स्वतःचे अंतिम सत्य समजणे आणि प्रत्येक प्रसंगाला अहंकाराच्या चष्म्यातून पाहणे, यातून मनाची अस्वस्थता वाढते. जेव्हा माणूस विचारांना दाबण्याऐवजी त्यांचे निरीक्षण करायला शिकतो, तेव्हा त्याच्या मनात हळूहळू एक अंतर निर्माण होते. या अंतरातूनच साक्षीभावाची सुरुवात होते. विचार येतात आणि जातात, भावना उमटतात आणि निवळतात; पण त्यांचे निरीक्षण करणारी जाणीव त्यांच्यापेक्षा व्यापक असल्याचे त्याला जाणवू लागते. या जाणिवेच्या शांत अवकाशातच मौनाचे आध्यात्मिक रूप उलगडू लागते.

माऊलींच्या तत्त्वज्ञानात हे मौन अद्वैताच्या अनुभूतीशी जोडलेले आहे. सामान्यतः आपण स्वतःला स्वतंत्र व्यक्ती मानतो आणि जगातील प्रत्येक गोष्ट आपल्यापासून वेगळी असल्याचे समजतो. मी आणि तू, आपले आणि परके, सुख आणि दुःख, यश आणि अपयश अशा द्वंद्वांत आपले मन सतत गुंतलेले असते. या भेदांच्या जाणिवेतूनच अपेक्षा, आसक्ती, भीती आणि अहंकार वाढतात. परंतु आत्मचिंतनाच्या मार्गावर पुढे जाताना माणसाला जाणवू लागते की, बाह्य भेदांच्या पलीकडे अस्तित्वाचे एक व्यापक सूत्र आहे.

संतांच्या भाषेत सांगायचे तर, सर्व जीवांमध्ये एकाच चैतन्याचा प्रकाश आहे. हे तत्त्व केवळ बौद्धिक पातळीवर समजणे आणि त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव येणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. शब्दांनी अद्वैत समजावून सांगता येते; परंतु द्वैताची पकड सैल होऊन एकत्वाची जाणीव अंतःकरणात उमलते, तेव्हा त्या अनुभवाचे खरे महत्त्व कळते. अशा वेळी शब्द अपुरे पडतात आणि मौन अधिक अर्थपूर्ण होते.

याच कारणामुळे माऊली म्हणतात की, न बोलणाऱ्यापुढे स्रष्टाही अज्ञानी ठरतो. या विधानाचा अर्थ असा नव्हे की, मौन धारण करणारा प्रत्येक मनुष्य ज्ञानी होतो किंवा ब्रह्मदेवाला ज्ञान नाही. या ओवीतील आशय अधिक सूक्ष्म आहे. परमात्म्याच्या अनुभूतीचे स्वरूपच असे आहे की, त्याला शब्दांत पूर्णपणे पकडता येत नाही. सृष्टीची निर्मिती, तिचे स्वरूप आणि तिच्यामागील तत्त्व यांविषयी कितीही चर्चा केली, तरी त्या तत्त्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव हा केवळ वर्णनातून प्राप्त होत नाही. ज्याच्या अंतःकरणात मौनाची अनुभूती उमलली आहे, त्याच्यासाठी सत्य हे बाहेरून ऐकून स्वीकारण्याची गोष्ट राहत नाही; ते स्वतःच्या अस्तित्वात जाणवणारे वास्तव बनते. त्या अनुभवाला शब्दांची आवश्यकता उरत नाही. कारण शब्द हे अनुभव सांगण्याचे माध्यम आहेत; अनुभवाची जागा घेणारे साधन नाहीत.

समुद्राच्या खोलीचे वर्णन कितीही केले, तरी समुद्रात उतरल्याशिवाय त्याच्या गहनतेची प्रत्यक्ष जाणीव होत नाही.चंद्राचे सौंदर्य सांगण्यासाठी अनेक उपमा देता येतात; परंतु चांदण्यांनी उजळलेल्या रात्रीचा अनुभव प्रत्येकाला स्वतःच घ्यावा लागतो. त्याचप्रमाणे परमात्म्याच्या स्वरूपाविषयी ग्रंथ वाचता येतात, प्रवचने ऐकता येतात, तत्त्वज्ञानाच्या चर्चा करता येतात; पण अंतःकरणात उमलणारी शांतता आणि आत्मस्वरूपाची जाणीव ही स्वतःच्या साधनेतूनच अनुभवावी लागते. शब्द मार्ग दाखवतात, गुरुवचन दिशा देते आणि संतसाहित्य मनाला प्रेरणा देते; परंतु त्या मार्गावर चालण्याचे काम साधकालाच करावे लागते.

यासाठीच संतपरंपरेत सद्गुरूंच्या कृपेला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले आहे. सद्गुरू केवळ शब्दांनी ज्ञान सांगत नाहीत, तर साधकाच्या अंतःकरणातील अज्ञानाचा पडदा दूर करण्यासाठी त्याला योग्य दिशा देतात. मनाची अस्थिरता, अहंकाराची पकड आणि विषयांवरील अतिआसक्ती यांमुळे माणूस स्वतःच्या मूळ स्वरूपापासून दूर गेल्यासारखा होतो. सद्गुरूंच्या मार्गदर्शनाने तो स्वतःकडे पाहू लागतो. नामस्मरण, ध्यान, स्वाध्याय, सेवा आणि समर्पण या साधनांमधून मनातील चंचलता कमी होऊ लागते. साधनेचा हेतू मनाला जबरदस्तीने निर्विचार बनविणे नसून मनाच्या हालचाली समजून घेत त्यांच्यापलीकडील शांततेशी परिचित होणे हा आहे. गुरुकृपेने साधकाला या मार्गाची दिशा मिळते; पण त्या दिशेने सातत्याने चालण्याची तयारीही त्याच्यात असावी लागते.

मौनाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे वाणीचा संयम. आपल्या जीवनातील अनेक संघर्ष अनावश्यक शब्दांमुळे निर्माण होतात. रागाच्या भरात बोललेले कठोर वाक्य नात्यांमध्ये दरी निर्माण करते. अहंकारातून केलेली टीका दुसऱ्याच्या मनाला दुखावते. अपुऱ्या माहितीवर व्यक्त केलेले मत गैरसमज वाढवते. अशा वेळी क्षणभर थांबणे, परिस्थिती समजून घेणे आणि आवश्यक तेवढेच बोलणे, हीसुद्धा मौनाचीच साधना आहे. परंतु येथे मौन म्हणजे अन्यायासमोर गप्प बसणे किंवा सत्य सांगण्याचे धैर्य गमावणे नव्हे. योग्य वेळी स्पष्टपणे बोलणे, अन्यायाला विरोध करणे आणि दुर्बलांच्या बाजूने उभे राहणे हीदेखील आवश्यक कर्तव्ये आहेत. मौनाचा खरा अर्थ वाणीला विवेकाची जोड देणे, तिचा उपयोग सत्य आणि कल्याणासाठी करणे, असा आहे.

ज्याच्या वाणीत संयम आहे, त्याच्या शब्दांना वजन प्राप्त होते. तो कमी बोलतो म्हणून नव्हे, तर त्याचे बोलणे विचारपूर्वक आणि संवेदनशील असते म्हणून. त्याच्या शांततेत तुच्छता नसते, अहंकार नसतो किंवा दुसऱ्याला कमी लेखण्याची वृत्ती नसते. उलट त्या शांततेत समजून घेण्याची तयारी असते. दुसऱ्याचे दुःख ऐकून घेणे, त्याच्या भावनांचा आदर करणे आणि प्रत्येक वेळी स्वतःचेच मत योग्य ठरवण्याचा आग्रह सोडणे, यांतूनही मौनाचे सौंदर्य प्रकट होते. अशा मौनातून नात्यांमध्ये विश्वास निर्माण होतो आणि मनुष्याच्या व्यक्तिमत्त्वात परिपक्वता येते.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते. माहितीचा प्रचंड वेग, सतत येणारे संदेश, सामाजिक माध्यमांवरील मतांचा गोंगाट आणि प्रत्येक विषयावर त्वरित प्रतिक्रिया देण्याची सवय यांमुळे मनाला शांत राहण्यासाठी अवकाशच मिळत नाही. एखादी घटना घडली की तिचा संपूर्ण संदर्भ समजून घेण्याआधी आपण मत व्यक्त करतो. दुसऱ्याचे म्हणणे ऐकून घेण्याऐवजी त्याला उत्तर देण्याची तयारी करतो. स्वतःच्या विचारांशी जुळणाऱ्या गोष्टी स्वीकारतो आणि विरोधी मतांना नाकारतो. या सगळ्या प्रक्रियेत माणूस बाह्य जगाशी जोडलेला असतो; पण स्वतःच्या अंतर्मनाशी असलेला संवाद हरवू लागतो. अशा परिस्थितीत काही क्षण शांत बसणे, स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करणे, निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवणे किंवा नामस्मरणात मन एकाग्र करणे, यामुळे अंतर्मनाला नवा अवकाश मिळू शकतो.

या मौनातूनच आत्मपरीक्षणाची दारे उघडतात. मी जे बोलतो, ते खरोखर आवश्यक आहे का? माझ्या प्रतिक्रियेमागे सत्याची जाणीव आहे की अहंकाराची जखम? मला दुसऱ्याला समजून घ्यायचे आहे की केवळ स्वतःचे म्हणणे सिद्ध करायचे आहे? माझ्या कृतीत प्रेम आहे की अपेक्षांचा आग्रह? असे प्रश्न स्वतःला विचारण्याची तयारी झाली की माणूस स्वतःच्या अंतरंगातील अनेक गुंतागुंती ओळखू लागतो. मौन हे या प्रश्नांपासून पळ काढण्याचे साधन नसून त्यांच्यासमोर प्रामाणिकपणे उभे राहण्याची संधी आहे. बाह्य जगाला उत्तर देण्याआधी स्वतःच्या अंतःकरणाला समजून घेण्याची ही प्रक्रिया माणसाला अधिक सजग बनवते.

अध्यात्माच्या दृष्टीने मौन म्हणजे शून्यता किंवा जीवनापासून दूर जाणे नव्हे.ते जीवनातील प्रत्येक गोष्टीकडे अधिक स्पष्टतेने पाहण्याची अवस्था आहे. मन शांत झाले की माणूस परिस्थितीपासून पळत नाही; उलट तिचा स्वीकार करून योग्य कृती करू शकतो.सुख आले तर त्यात वाहवत जात नाही आणि दुःख आले तर पूर्णपणे खचूनही जात नाही. यश मिळाले म्हणून अहंकार वाढत नाही आणि अपयश आले म्हणून स्वतःच्या अस्तित्वाबद्दल न्यूनगंड निर्माण होत नाही. प्रत्येक अनुभव हा जीवनाचा एक भाग आहे, अशी समतोल जाणीव त्याच्या ठायी विकसित होऊ लागते. ही समता निष्क्रियतेतून नव्हे, तर अंतर्मनातील स्थैर्यातून निर्माण होते.

माऊलींच्या या ओवीतून शेवटी एक महत्त्वाचा बोध मिळतो. परमात्मा केवळ मंदिरातील मूर्तीत, ग्रंथातील शब्दांत किंवा प्रवचनातील विचारांत शोधायचा नसतो. या सर्व माध्यमांतून त्याची दिशा मिळू शकते; परंतु त्याच्या अनुभूतीसाठी अंतःकरणातील शांततेशी नाते जोडावे लागते. शब्द ज्ञानाची दारे उघडतात, पण त्या दारातून आत जाण्यासाठी साधकाला स्वतःच पाऊल टाकावे लागते. वाणीने सांगितलेले तत्त्व मनाने समजून घेणे ही सुरुवात आहे; ते तत्त्व जीवनात उतरवणे आणि त्यातून आत्मानुभवाकडे वाटचाल करणे हा साधनेचा खरा प्रवास आहे.

जिथे शब्द संपतात, तिथे अर्थ संपतोच असे नाही; कधी कधी तिथे अर्थाची अधिक गहन अनुभूती सुरू होते. बाह्य मौनातून अंतर्मौनाकडे, अंतर्मौनातून साक्षीभावाकडे आणि साक्षीभावातून आत्मस्वरूपाच्या जाणीवेकडे जाणारा हा प्रवास आहे. या प्रवासात माणसाला जाणवते की, परमात्म्याचे गूढ केवळ बुद्धीच्या सामर्थ्याने उलगडत नाही; त्यासाठी मनाची निर्मळता, अनुभवाची प्रगल्भता आणि अहंकाराचा त्याग आवश्यक आहे. म्हणूनच माऊलींच्या या ओवीतील मौन हे केवळ न बोलण्याचे व्रत राहत नाही, तर स्वतःच्या अंतरंगातील चैतन्याशी संवाद साधण्याचा मार्ग बनते.

ज्या मौनात अहंकाराचा आवाज शांत होतो, ज्या शांततेत मन स्वतःकडे पाहू लागते आणि ज्या अनुभूतीत जीवाला सर्वत्र एकाच चैतन्याचे दर्शन घडते, त्या मौनातच परमात्म्याच्या गूढ स्वरूपाची चाहूल लागते. हे मौन शब्दांच्या अभावातून नव्हे, तर आत्मज्ञानाच्या पूर्णत्वातून जन्माला येते. माऊलींच्या ओवीचा हाच गहन संदेश आहे.