वाघापलीकडचे ताडोबा : ‘नवरंग’च्या रंगांत दडलेले जंगलाचे भविष्य Indian Pitta Navrang in Tadoba

वन्यजीव छायाचित्रकार पक्षीमित्र मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेल्या भारतीय नवरंग (Indian Pitta) या पक्ष्याच्या छायाचित्रावर आधारित लेख...

राजेंद्र घोरपडे

ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा उल्लेख झाला की, सर्वप्रथम डोळ्यांसमोर येतो तो पट्टेरी वाघ. देश-विदेशातून हजारो पर्यटक ताडोबात येतात ते वाघाचे दर्शन घडावे या एकाच उद्देशाने. मात्र जंगलाची खरी ओळख केवळ वाघापुरती मर्यादित नसते. एखाद्या जंगलाचे आरोग्य, त्याची पर्यावरणीय समृद्धी आणि जैवविविधतेची खरी ताकद समजून घ्यायची असेल, तर त्या जंगलात राहणाऱ्या प्रत्येक पक्ष्याकडे, प्रत्येक कीटकाकडे आणि प्रत्येक वनस्पतीकडे तितक्याच बारकाईने पाहावे लागते. वन्यजीव छायाचित्रकार मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेले भारतीय नवरंगाचे हे अप्रतिम छायाचित्र याच व्यापक विचाराची आठवण करून देते.

झाडाच्या खोडामागून डोकावणारा हा छोटासा पक्षी प्रथमदर्शनी साधा वाटतो; परंतु त्याच्याकडे नीट पाहिल्यावर निसर्गाने रंगांची उधळण किती कल्पकतेने केली आहे, याची जाणीव होते. हिरवागार पाठीचा भाग, निळसर खांद्यावरील ठिपका, डोक्यावरचा बदामी रंग, डोळ्यावरचा काळा पट्टा, शुभ्र घसा आणि शेपटीखाली चमकणारा लाल रंग—ही सारी रंगसंगती इतकी मोहक आहे की या पक्ष्याला मराठीत “नवरंग” असे नाव मिळणे अगदी स्वाभाविक आहे. इंग्रजीतील Indian Pitta आणि शास्त्रीय भाषेतील Pitta brachyura या नावांपेक्षा “नवरंग” हे नावच त्याचे खरे व्यक्तिमत्त्व उलगडून दाखवते.

भारतातील रंगीबेरंगी पक्ष्यांमध्ये नवरंगाचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. अनेक रंगीबेरंगी पक्षी झाडांच्या शेंड्यावर वावरतात; परंतु नवरंगाचे संपूर्ण आयुष्य जंगलाच्या जमिनीशी जोडलेले असते. तो दाट पानगळीतून सावकाश चालत कीटक, गांडुळे, वाळवी, कोळी आणि इतर सूक्ष्म प्राणी शोधत असतो. त्याचे लांब, मजबूत पाय आणि जाडसर चोच ही त्याच्या या जीवनपद्धतीशी जुळवून घेतलेली उत्क्रांतीची देणगी आहे. उडण्यापेक्षा चालणे आणि जमिनीवर शोध घेणे हेच त्याचे वैशिष्ट्य असल्याने तो अनेकदा पर्यटकांच्या नजरेतून सहज निसटतो.

विशेष म्हणजे, नवरंग हा केवळ सौंदर्याचा विषय नाही; तो जंगलाच्या पर्यावरणीय आरोग्याचा महत्त्वाचा निर्देशक मानला जातो. वनशास्त्रज्ञांच्या मते, ज्या जंगलात पानगळ नैसर्गिक स्वरूपात टिकून आहे, जमिनीतील ओलावा योग्य आहे, गांडुळे व इतर सूक्ष्मजीवांची संख्या भरपूर आहे आणि मानवी हस्तक्षेप मर्यादित आहे, अशाच जंगलात नवरंगाची संख्या चांगली आढळते. म्हणूनच एखाद्या परिसरात नवरंगाचे अस्तित्व म्हणजे त्या जंगलातील जमिनीची परिसंस्था अजूनही सुदृढ असल्याचा सकारात्मक संकेत मानला जातो. उलट अशा पक्ष्यांची संख्या कमी होऊ लागली, तर जंगलाच्या तळाशी सुरू झालेल्या पर्यावरणीय बदलांची ती सुरुवातीची घंटा असते.

भारतीय नवरंगाच्या जीवनचक्रात स्थलांतरालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. अनेकांना तो वर्षभर एकाच ठिकाणी राहतो असे वाटते; पण वस्तुस्थिती वेगळी आहे. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला तो मध्य भारतासह अनेक जंगलांमध्ये प्रजननासाठी येतो. जून ते ऑगस्ट हा त्याचा घरटी बांधण्याचा आणि पिल्ले वाढवण्याचा काळ असतो. पावसाळ्यानंतर हळूहळू तो दक्षिण भारत आणि श्रीलंकेच्या दिशेने स्थलांतर करतो. त्यामुळे जून महिन्यात ताडोबामध्ये त्याचे दर्शन होणे ही केवळ योगायोगाची बाब नसून, त्याच्या प्रजनन हंगामाची नोंद मानली जाते. अशा छायाचित्रांना संशोधनाच्या दृष्टीनेही मोठे महत्त्व असते.

नवरंगाचा आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू म्हणजे त्याचा मधुर आवाज. जंगलात पहाटे किंवा संध्याकाळी घुमणारी दोन सुरांची शिट्टी अनेकदा प्रथम ऐकू येते आणि त्यानंतरच हा पक्षी दिसतो. अनेक अनुभवी पक्षी अभ्यासक नवरंगाची उपस्थिती त्याच्या आवाजावरूनच ओळखतात. दाट झुडपांमध्ये लपून राहण्याची त्याची सवय असल्याने तो दिसण्यापेक्षा ऐकू अधिक येतो.

निसर्गातील प्रत्येक जीव काही ना काही पर्यावरणीय जबाबदारी पार पाडत असतो. नवरंगही त्याला अपवाद नाही. जंगलातील कीटकांचे प्रमाण नियंत्रणात ठेवणे, वाळवींची संख्या संतुलित राखणे, जमिनीवरील जैविक चक्र सुरळीत ठेवणे आणि सूक्ष्म अन्नसाखळीचे संतुलन राखणे, या महत्त्वाच्या भूमिका तो पार पाडतो. जंगलातील सुकलेल्या पानांच्या थरात जे सूक्ष्मजीव आणि अपृष्ठवंशी प्राणी राहतात, त्यांची संख्या नियंत्रित ठेवून तो अप्रत्यक्षपणे जंगलाचे आरोग्य टिकवतो. त्यामुळे नवरंग नाहीसा होणे म्हणजे केवळ एका सुंदर पक्ष्याचा लोप नव्हे, तर संपूर्ण परिसंस्थेतील सूक्ष्म संतुलन बिघडण्याची सुरुवात असते.

आज मात्र या पक्ष्यासमोर अनेक आव्हाने उभी आहेत. जंगलांची होणारी तोड, वाढते रस्ते, अधिवासांचे तुकडे होणे, जंगलातील आगी, हवामान बदल आणि अनियंत्रित पर्यटन यांचा त्याच्यावर परिणाम होत आहे. विशेषतः व्याघ्र प्रकल्पांमधील पर्यटनाचे वाढते व्यापारीकरण ही चिंतेची बाब आहे. वाघाच्या शोधात धावणाऱ्या वाहनांच्या गर्दीत अनेकदा जमिनीवर राहणाऱ्या पक्ष्यांकडे दुर्लक्ष होते. वाहनांचा आवाज, धूळ, सततची मानवी हालचाल आणि काही ठिकाणी पक्षी जवळ यावेत म्हणून कृत्रिम आवाज वाजवण्याची प्रवृत्ती यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक वर्तनात बदल होतो. संवर्धनाच्या दृष्टीने ही गंभीर बाब आहे.

याच पार्श्वभूमीवर मिलिंद देशमुख यांच्यासारख्या वन्यजीव छायाचित्रकारांचे कार्य विशेष महत्त्वाचे ठरते. वन्यजीव छायाचित्रण ही केवळ सौंदर्याची अभिव्यक्ती नसून ती जैवविविधतेची ऐतिहासिक नोंद असते. एखाद्या प्रजातीचे स्थान, ऋतू, वर्तन आणि अधिवास यांची माहिती अशा छायाचित्रांमधून भविष्यातील संशोधनासाठी उपयुक्त ठरते. आज जगभरात Citizen Science या संकल्पनेअंतर्गत सामान्य छायाचित्रकारांनी टिपलेल्या छायाचित्रांचाही शास्त्रीय अभ्यासासाठी उपयोग केला जात आहे. त्यामुळे प्रत्येक जबाबदार छायाचित्रकार हा संवर्धनाच्या चळवळीतील महत्त्वाचा भाग बनत आहे.

ताडोबाच्या जंगलात टिपलेले हे नवरंगाचे छायाचित्र आपल्याला एक मोठा संदेश देते. जंगल म्हणजे केवळ वाघ नव्हे; जंगल म्हणजे लाखो जीवांचे परस्परावलंबी विश्व. वाघ हा त्या परिसंस्थेचा सर्वोच्च शिकारी असला, तरी त्याच्या अस्तित्वामागे नवरंगासारख्या असंख्य लहान जीवांचे योगदान दडलेले आहे. जमिनीतील गांडुळापासून ते वृक्षांवरील धनेशापर्यंत प्रत्येक सजीव या पर्यावरणीय साखळीतील एक आवश्यक दुवा आहे.

म्हणूनच वनसंवर्धनाचा विचार करताना केवळ “Save Tiger” एवजी “Save Ecosystem” हा दृष्टिकोन स्वीकारण्याची वेळ आली आहे. कारण वाघ वाचविण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे त्याचे संपूर्ण जंगल जपणे, आणि जंगल जपायचे असेल तर नवरंगासारख्या शांत, लाजाळू आणि दुर्लक्षित पक्ष्यांनाही तितकेच महत्त्व द्यावे लागेल. नवरंगाच्या रंगांमध्ये केवळ निसर्गाचे सौंदर्य नाही, तर भारतीय जंगलांचे भविष्य दडलेले आहे. त्याचे संरक्षण म्हणजे एका पक्ष्याचे नव्हे, तर संपूर्ण वनपरिसंस्थेच्या संतुलनाचे संरक्षण होय. आणि हे संतुलन टिकले, तरच ताडोबातील वाघ, धनेश, सुतार, फुलपाखरे, कीटक आणि मानव यांचे सहअस्तित्वही दीर्घकाळ टिकून राहील.