डॉ. कुरियन : श्वेतक्रांतीचे शिल्पकार आणि ग्रामीण विकासाचे द्रष्टे

‘अमूल’च्या माध्यमातून सहकाराला व्यावसायिक व्यवस्थापनाची जोड देत ग्रामीण भारताच्या अर्थव्यवस्थेला नवे परिमाण देणारे डॉ. वर्गीस कुरियन हे केवळ भारताच्या श्वेतक्रांतीचे शिल्पकार नव्हते; ते संस्था उभारणी, शेतकरी सक्षमीकरण आणि ग्रामीण विकास यांचा परस्परसंबंध समजून घेणारे द्रष्टे व्यवस्थापक होते. दूध उत्पादक हा केवळ कच्चा माल पुरवणारा घटक नसून उत्पादनव्यवस्थेचा मालक असला पाहिजे, हा त्यांच्या कार्याचा मूलभूत विचार होता. म्हणूनच कुरियन यांचे कार्य केवळ दूध उत्पादन वाढविण्यापुरते मर्यादित राहत नाही; त्यामागे ग्रामीण समाजाला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याची व्यापक विकासदृष्टी होती.

स्वातंत्र्योत्तर भारतासमोर अन्नसुरक्षेबरोबरच पोषणाचीही मोठी समस्या होती. दूध उत्पादन अपुरे होते आणि ग्रामीण दूध उत्पादकांना बाजारपेठेतील मध्यस्थांच्या व्यवस्थेमुळे योग्य मोबदला मिळत नव्हता. अशा परिस्थितीत गुजरातमधील खेडा जिल्ह्यात उभ्या राहिलेल्या सहकारी दूध चळवळीने भारतीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या इतिहासात महत्त्वाचा टप्पा निर्माण केला. या चळवळीला पुढे ‘अमूल’च्या रूपाने व्यापक ओळख मिळाली आणि डॉ. वर्गीस कुरियन यांनी तिच्या संस्थात्मक, तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय विस्तारात निर्णायक भूमिका बजावली.

डॉ. वर्गीस कुरियन यांचा जन्म २६ नोव्हेंबर १९२१ रोजी कोझिकोड, केरळ येथे झाला. त्यांनी लोयोला कॉलेजमधून विज्ञानाचे शिक्षण घेतल्यानंतर अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले. त्यानंतर भारत सरकारच्या शिष्यवृत्तीवर अमेरिकेतील मिशिगन स्टेट युनिव्हर्सिटीत डेअरी इंजिनिअरिंगचे शिक्षण घेतले. भारतात परतल्यानंतर त्यांची नियुक्ती गुजरातमधील आनंद येथील सरकारी क्रीमरीमध्ये झाली. आनंदमध्ये काम करत असताना त्यांचा संबंध खेडा जिल्ह्यातील दूध उत्पादकांच्या सहकारी चळवळीशी आला आणि पुढे त्यांच्या आयुष्याची दिशा बदलली.

अमूलची निर्मिती : शेतकऱ्यांच्या सहकारातून उभे राहिलेले मॉडेल

अमूलची स्थापना एका व्यक्तीने केलेली संस्था म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. खेडा जिल्ह्यातील दूध उत्पादक शेतकऱ्यांनी व्यापारी शोषणाविरोधात उभारलेल्या सहकारी चळवळीला सरदार वल्लभभाई पटेल आणि त्रिभुवनदास पटेल यांचे नेतृत्व लाभले. १४ डिसेंबर १९४६ रोजी ‘खेडा डिस्ट्रिक्ट को-ऑपरेटिव्ह मिल्क प्रोड्यूसर्स’ युनियन लिमिटेड’ची स्थापना झाली. पुढे याच संस्थेच्या उत्पादनांना ‘अमूल’ या ब्रँडची ओळख मिळाली. डॉ. कुरियन यांनी या संस्थेच्या विकासात तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापन आणि आधुनिक विपणन यांचा प्रभावी वापर केला.

अमूलच्या सुरुवातीच्या काळात एक महत्त्वाचे तांत्रिक आव्हान होते. भारतात मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेल्या म्हशीच्या दुधाचे प्रक्रिया-तंत्र विकसित करणे सोपे नव्हते. कुरियन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी म्हशीच्या दुधावर आधारित दूध पावडर आणि इतर दुग्धजन्य पदार्थांच्या निर्मितीत महत्त्वपूर्ण तांत्रिक प्रगती केली. त्यामुळे भारतीय परिस्थितीला अनुरूप दुग्धप्रक्रिया उद्योग उभारण्याचा मार्ग मोकळा झाला. ही बाब भारतीय दुग्धव्यवसायाच्या स्वावलंबी विकासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

यातून ‘आनंद पॅटर्न’ किंवा ‘आनंद मॉडेल’ आकाराला आले. गावपातळीवरील दूध उत्पादक सहकारी संस्था, त्यांच्याशी जोडलेले जिल्हास्तरीय दूध संघ आणि पुढे राज्यस्तरीय विपणन व्यवस्था अशी त्याची संस्थात्मक रचना होती. या व्यवस्थेत उत्पादक केवळ दूध विकणारा नव्हता, तर सहकारी संस्थेचा सदस्य आणि मालकही होता.

ऑपरेशन फ्लड आणि भारताची श्वेतक्रांती

१९६४ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री यांनी आनंदला भेट दिल्यानंतर अमूलच्या सहकारी मॉडेलचा देशभर विस्तार करण्याची कल्पना अधिक बळकट झाली. त्यानंतर १९६५ मध्ये राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळाची—National Dairy Development Board अर्थात NDDB—स्थापना झाली आणि डॉ. कुरियन त्याचे पहिले अध्यक्ष झाले. पुढे त्यांच्या नेतृत्वाखाली ‘ऑपरेशन फ्लड’ची आखणी करण्यात आली. हा कार्यक्रम १९७० मध्ये सुरू झाला आणि १९९६ पर्यंत विविध टप्प्यांत राबविण्यात आला.

ऑपरेशन फ्लडचा उद्देश केवळ दूध उत्पादन वाढविणे हा नव्हता. दूध उत्पादक सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून ग्रामीण उत्पादकांना संघटित करणे, त्यांना बाजारपेठेशी जोडणे, नियमित उत्पन्नाची संधी निर्माण करणे आणि ग्राहकांना वाजवी दरात दूध उपलब्ध करून देणे, ही त्यामागची व्यापक उद्दिष्टे होती. राष्ट्रीय दूध जाळ्याच्या माध्यमातून दूध उत्पादक भाग आणि शहरी बाजारपेठ यांना जोडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

ऑपरेशन फ्लडच्या तीन टप्प्यांत दुग्ध सहकारी संस्थांचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला. १९८५ अखेरपर्यंत हजारो गावांतील लाखो दूध उत्पादक या व्यवस्थेशी जोडले गेले होते. तिसऱ्या टप्प्यात पशुवैद्यकीय सेवा, पशुखाद्य, कृत्रिम रेतन, पशुपोषण आणि सदस्य शिक्षण यांसारख्या बाबींनाही महत्त्व देण्यात आले. त्यामुळे दुग्धव्यवसाय हा केवळ दूध खरेदी-विक्रीचा व्यवहार न राहता ग्रामीण विकासाचे साधन बनला.

याच प्रक्रियेमुळे भारताच्या दूध उत्पादनात दीर्घकालीन वाढ झाली. भारत आजही जगातील सर्वाधिक दूध उत्पादक देश आहे. केंद्र सरकारच्या २०२४-२५ च्या आकडेवारीनुसार भारताचे दूध उत्पादन २४७.८७ दशलक्ष टनांवर पोहोचले असून, जागतिक स्तरावर भारताचा पहिला क्रमांक कायम आहे.

कुरियन यांच्या विचारांची आजच्या भारताशी सांगड

डॉ. कुरियन यांच्या कार्याचे खरे महत्त्व त्यांच्या निर्माण केलेल्या संस्थांमध्ये आणि त्यांनी स्वीकारलेल्या विकासदृष्टीत आहे. त्यांच्या मते विकासाचा केंद्रबिंदू हा ग्रामीण समाजातील सामान्य उत्पादक असला पाहिजे. त्यामुळे आजच्या भारतातील शेती, ग्रामीण उद्योग आणि सहकाराच्या संदर्भात कुरियन यांच्या मॉडेलचा नव्याने विचार करता येतो.

सहकारातून आर्थिक सक्षमीकरण

कुरियन यांच्या कार्यातील सर्वात महत्त्वाचा धडा म्हणजे उत्पादकाला बाजारव्यवस्थेचा सक्रिय भागीदार बनविणे. सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून छोट्या उत्पादकांची सामूहिक आर्थिक ताकद निर्माण करता येते, हे अमूल आणि आनंद पॅटर्नने दाखवून दिले. आज शेतकरी उत्पादक कंपन्या, कृषी सहकारी संस्था आणि इतर उत्पादक संघटनांच्या संदर्भात हा विचार महत्त्वाचा ठरतो.

कुरियन यांचा भर ‘गरिबांसाठी विकास’ करण्यापेक्षा ‘गरिबांना विकासाची साधने उपलब्ध करून देणे’ यावर होता. NDDBच्या नोंदीनुसार, लोकांच्या हातात विकासाची साधने दिली तर ते स्वतःच्या क्षमतेचा उपयोग करून विकास घडवू शकतात, ही त्यांची मूलभूत भूमिका होती.

स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप तंत्रज्ञान

कुरियन यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तंत्रज्ञानाकडे पाहण्याची त्यांची व्यावहारिक दृष्टी. भारतात उपलब्ध असलेल्या म्हशीच्या दुधाचे औद्योगिक प्रक्रियेसाठी रूपांतर करण्याच्या तांत्रिक अडचणींवर मात करून त्यांनी भारतीय परिस्थितीला अनुरूप दुग्धप्रक्रिया तंत्रज्ञानाच्या विकासाला चालना दिली. यामुळे तंत्रज्ञान हे केवळ आयात करण्याची वस्तू नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित करण्याचे साधन आहे, हा महत्त्वाचा धडा मिळतो.

मध्यस्थांऐवजी उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील सक्षम दुवा

दूध उत्पादकांना नियमित आणि पारदर्शक बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा अमूल मॉडेलचा गाभा होता. ऑपरेशन फ्लडने उत्पादक सहकारी संस्थांना शहरी ग्राहक बाजाराशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे उत्पादकांना बाजारपेठेतील सहभाग वाढविता आला आणि दुग्धव्यवसायाला संस्थात्मक आधार मिळाला.

आज कृषी क्षेत्रात बाजारपेठेची अनिश्चितता, किंमतीतील चढ-उतार आणि पुरवठा साखळीतील अडथळे यांचा विचार करताना उत्पादक संघटनांची क्षमता वाढविण्याचा कुरियन यांचा दृष्टिकोन अभ्यासण्यासारखा आहे.

महिलांच्या सहभागातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ

दुग्ध सहकारी चळवळीच्या विस्ताराबरोबर महिलांचा सहभागही वाढला. ऑपरेशन फ्लडच्या तिसऱ्या टप्प्यात महिला सदस्य आणि महिला दुग्ध सहकारी संस्थांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाल्याची NDDBची नोंद आहे. त्यामुळे दुग्धव्यवसायाने ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक सहभागाला संस्थात्मक व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले, असे म्हणता येते.

या अनुभवातून आजच्या महिला स्वयं-सहायता गट, उत्पादक संघटना आणि ग्रामीण उद्योजकतेसाठी एक महत्त्वाचा धडा मिळतो—महिलांना केवळ लाभार्थी न मानता उत्पादन आणि आर्थिक निर्णयप्रक्रियेतील भागीदार बनविणे.

व्यवस्थापन आणि सामाजिक उद्दिष्ट यांचा समतोल

कुरियन यांच्या कार्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे सहकाराला व्यावसायिक व्यवस्थापनाची जोड. सहकारी संस्था ही केवळ सामाजिक संस्था असून चालत नाही; तिच्याकडे तंत्रज्ञान, वित्त, व्यवस्थापन, विपणन आणि गुणवत्ता यांची सक्षम रचना असणे आवश्यक आहे, हे त्यांनी प्रत्यक्ष कामातून दाखवून दिले.

याच व्यापक संस्थात्मक दृष्टीतून त्यांनी १९७९ मध्ये आनंद येथे Institute of Rural Management Anand अर्थात IRMAची स्थापना करण्यास पुढाकार घेतला. ग्रामीण संस्थांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ निर्माण करण्याचा हा प्रयत्न होता.

कुरियन यांचे योगदान केवळ दूध उद्योगापुरते मर्यादित राहिले नाही. तेलबियांच्या उत्पादकांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी ‘धारा’ प्रकल्प, तसेच फळे आणि भाजीपाला उत्पादकांसाठी थेट विपणनाच्या प्रयोगांमध्येही त्यांनी भूमिका बजावली. त्यामुळे त्यांची विकासदृष्टी एका उत्पादनापुरती मर्यादित नव्हती; उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात अधिक सक्षम संस्थात्मक दुवा निर्माण करणे हा तिचा व्यापक आधार होता.

ग्रामीण उद्योजकतेसाठी आजही उपयुक्त धडा

आज ‘स्टार्टअप’, ‘अॅग्रीटेक’, ‘फार्मर प्रोड्युसर कंपनी’ आणि ‘ग्रामीण उद्योजकता’ या संकल्पनांची चर्चा मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. मात्र कुरियन यांच्या कार्याकडे पाहिले तर आधुनिक शब्दावलीच्या कितीतरी आधी ग्रामीण उत्पादकांच्या मालकीवर आधारित मोठ्या प्रमाणावरील आर्थिक संस्था उभारण्याचा प्रयोग भारतात झाला होता.

त्यामुळे कुरियन यांचा वारसा केवळ अमूलच्या ब्रँडमध्ये शोधण्याऐवजी ‘लहान उत्पादकांना संघटित करून मोठी आर्थिक ताकद निर्माण करणे’ या विचारात शोधला पाहिजे. आज डिजिटल तंत्रज्ञान, ई-कॉमर्स आणि आधुनिक पुरवठा साखळी उपलब्ध असताना या विचाराला नवी साधने मिळाली आहेत.

शाश्वत विकासाच्या संदर्भात कुरियन मॉडेल

कुरियन यांच्या काळातील दुग्धविकासाचा संदर्भ आणि आजच्या हवामान बदलाचा संदर्भ पूर्णपणे समान नाही. त्यामुळे त्यांच्या मॉडेलला थेट ‘हवामानपूरक’ किंवा ‘कार्बन-न्यूट्रल’ मॉडेल म्हणून संबोधणे अचूक ठरणार नाही. मात्र स्थानिक उत्पादकांना संघटित करणे, पशुपालनाशी संबंधित सेवा उपलब्ध करून देणे, उत्पादनक्षमता वाढविणे आणि ग्रामीण उत्पन्नाला स्थैर्य देणे या बाबी आजच्या शाश्वत ग्रामीण विकासाच्या चर्चेत महत्त्वाच्या आहेत.

आज हवामान बदल, पशुखाद्याची उपलब्धता, पाण्याचा वापर, पशुधनाचे आरोग्य आणि दुग्धव्यवसायातील कार्बन उत्सर्जन यांसारखी नवी आव्हाने आहेत. त्यामुळे कुरियन यांच्या संस्थात्मक मॉडेलचा आधार घेताना त्याला नव्या पर्यावरणीय आणि तांत्रिक वास्तवाशी जोडणे आवश्यक आहे.

कुरियन यांचा खरा वारसा

डॉ. वर्गीस कुरियन यांचे महत्त्व केवळ ‘भारताला जगातील सर्वाधिक दूध उत्पादक देश बनविणाऱ्या व्यक्ती’पुरते मर्यादित करणे त्यांच्या कार्याचे संकुचित मूल्यमापन ठरेल. त्यांनी ग्रामीण उत्पादक, सहकार, तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन आणि बाजारपेठ यांना एका संस्थात्मक चौकटीत जोडले. या चौकटीमुळे दूध उत्पादकाला अर्थव्यवस्थेतील अधिक सक्षम स्थान मिळाले.

NDDBच्या मते, कुरियन यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू संस्था उभारणे आणि लोकांच्या हातात विकासाची साधने देणे हा होता. त्यांच्या नेतृत्वाखाली उभ्या राहिलेल्या संस्थांनी पुढे भारताच्या दुग्धविकासाला व्यापक राष्ट्रीय स्वरूप दिले.

आज भारत जगातील सर्वाधिक दूध उत्पादक देश आहे. मात्र हा केवळ उत्पादनाचा आकडा नाही. त्यामागे लाखो ग्रामीण कुटुंबे, दूध उत्पादक सहकारी संस्था, पशुधन, तंत्रज्ञान, बाजारपेठ आणि अनेक दशकांची संस्थात्मक उभारणी आहे. म्हणूनच श्वेतक्रांतीकडे केवळ दूध उत्पादनातील वाढ म्हणून पाहण्याऐवजी ग्रामीण भारताच्या आर्थिक संघटनक्षमतेत झालेला बदल म्हणून पाहणे अधिक अर्थपूर्ण ठरेल.

डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्या कार्याची आजच्या काळातील खरी उपयुक्तता याच ठिकाणी अधोरेखित होते. विकासाचा केंद्रबिंदू सामान्य उत्पादक असावा, उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील दरी संस्थात्मक पातळीवर कमी केली पाहिजे, तंत्रज्ञानाचा वापर स्थानिक गरजांनुसार केला पाहिजे आणि व्यवस्थापनाला सामाजिक उद्दिष्टांची जोड दिली पाहिजे—हे धडे कालातीत आहेत.

कुरियन यांच्या कार्याकडे त्यामुळे केवळ ‘अमूल’च्या यशोगाथेच्या रूपाने पाहणे पुरेसे नाही. ती भारतातील ग्रामीण विकास, सहकार आणि उत्पादक सक्षमीकरणाच्या प्रयोगाची कहाणी आहे. आज कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसमोर नव्या आव्हानांची मालिका उभी असताना या प्रयोगाचा चिकित्सक अभ्यास करून त्यातील उपयुक्त तत्त्वांना नव्या काळाच्या गरजांशी जोडणे, हीच कदाचित डॉ. कुरियन यांच्या कार्याला अधिक अर्थपूर्ण आदरांजली ठरेल.