मतदार तुम्ही, मत आमचे !

मतपत्रिका कोरी घ्या, नाहीतर नोकरीला मुकाल, ही ओळ वाचली आणि क्षणभर वाटले की आपण एखाद्या जुन्या काळातील कथेत प्रवेश केला आहे की काय ! जणू काही एखाद्या संस्थेचा नव्हे तर एखाद्या जमींदाराच्या वाड्यावरचा हुकूम आहे. फरक इतकाच, की वाडा बदलला आहे, पोशाख बदलले आहेत, आणि लोकशाही नावाचा एक मोठा फलक दरवाज्यावर टांगलेला आहे. बाकी सगळे जवळजवळ तसेच आहे.

लोकशाही हा शब्द आपल्या देशात फार प्रेमाने वापरला जातो. जसा एखादा गोड पदार्थ असतो आणि तो कुठल्याही जेवणात चालतो, तसा. सकाळच्या भाषणात, दुपारच्या पत्रकार परिषदेत, संध्याकाळच्या सभेत आणि रात्रीच्या चर्चेत — सगळीकडे लोकशाही. पण कधी कधी एखादी बातमी अशी येते की या लोकशाहीच्या थाळीतून अचानक एखादा दगड निघतो. मग दात मोडत नाहीत तरी हसू मात्र मोडते.

मतदारांना सांगितले जाते — “मतपत्रिका कोरी घ्या.”
कोणी विचारले, “का?”
तर उत्तर — “नाहीतर नोकरीचा विचार करा.”

हा संवाद ऐकताना मला पुलंच्या एखाद्या व्यंगचित्रातील पात्रांची आठवण येते. जणू एखादा कारकून आपल्या टेबलावर बसून मोठ्या अधिकाराने सांगतो आहे — “अहो, मतदान वगैरे तुमच्या मनाने करायचे असते, पण आमच्या मनाने कराल तर तुमच्या मनाला बरं पडेल.”
मतदान हा शब्द ऐकला की आपल्या मनात एक पवित्र भाव निर्माण व्हायला हवा. जणू काही आपण एखाद्या मंदिरात घंटा वाजवायला जातो आहोत. पण इथे घंटा वाजवण्याऐवजी कोणीतरी कानात कुजबुजतो — “घंटा वाजवू नका, फक्त हात जोडून उभे रहा.”
आणि त्या हातजोडीचे नाव दिले जाते — “संघटनात्मक शिस्त”.
आपल्या समाजात “शिस्त” हा शब्द खूपच उपयोगी पडतो. एखाद्याला गप्प बसवायचे असेल तर शिस्त. प्रश्न विचारायचा नसेल तर शिस्त. आणि कधी कधी तर शिस्त इतकी पवित्र होते की तिच्यापुढे सत्य, न्याय, विचार, मत — सगळेच नतमस्तक होतात.

मतदारांना विशेष पाहुणचारही दिला जातो म्हणे, असेही काहीबाही कळते. पाहुणचार हा शब्द खूप गोड आहे. महाराष्ट्रात पाहुणचार म्हणजे पुरणपोळी, ताक, आणि “आणखी घ्या” असा आग्रह. पण इथे पाहुणचाराचा अर्थ थोडा वेगळा दिसतो. इथे पाहुणचार म्हणजे — प्रवासाची व्यवस्था, राहण्याची सोय, आणि मध्येच हलक्या आवाजात दिलेला संदेश.
जणू काही एखाद्या लग्नात वरात आली आहे. सगळ्यांना नीट बसवले जाते. चहा दिला जातो. आणि मग कोणी तरी सांगतो — “जेवण छान आहे ना ? मग आमच्या सांगण्याप्रमाणेच करा.”

या सगळ्या प्रकारात सर्वात गंमत म्हणजे “गुप्त मतदान”.
गुप्त मतदान ही लोकशाहीची एक विलक्षण कल्पना आहे. तुम्ही कोणाला मत देता हे कुणालाच कळणार नाही. ही त्याची शान. पण आपल्या समाजात अशीही काही माणसे असतात की त्यांना गुप्त गोष्टी उघड करण्याची फार हौस असते.

जणू एखादा मित्र विचारतो “तू कोणाला मत दिलंस?”
तुम्ही म्हणता “ते गुप्त आहे.”
तो म्हणतो “गुप्त असू दे, पण आम्हाला सांग.”
आणि जर तुम्ही सांगितले नाही तर?
तर मग त्याला लोकशाहीपेक्षा नोकरीची जास्त काळजी वाटायला लागते.

या सगळ्या प्रकारात मला सर्वात जास्त दया येते ती त्या मतदारांची. कारण ते ना पूर्णपणे स्वतंत्र असतात, ना पूर्णपणे गुलाम. ते एका विचित्र मधल्या अवस्थेत अडकलेले असतात. जणू एखादा विद्यार्थी परीक्षा देताना पेपर लिहीतो आहे आणि मागे उभा असलेला शिक्षक त्याला सांगतो आहे. “तुला उत्तर माहीत असेल तरी आमचं उत्तर लिही.”
मतपत्रिका कोरी टाकण्याची सूचना ही तर व्यंगचित्रातील सर्वोच्च बिंदू आहे.
मतपत्रिका कोरी टाका — म्हणजे तुमचे मत आहे, पण नाही. तुमचा अधिकार आहे, पण नाही. तुम्ही मतदानाला आला आहात, पण प्रत्यक्षात काहीच केलेले नाही.

हे अगदी तसेच आहे जसे एखाद्या कलाकाराला सांगितले “तू रंगमंचावर जा, पण संवाद बोलू नकोस.”
किंवा एखाद्या लेखकाला सांगितले “तू लेख लिही, पण विचार नको मांडू.”
लोकशाहीचा खरा अर्थ असा आहे की मतदाराला भीती नसावी.
पण इथे भीतीच मतदानाची सावली बनून उभी राहते.
भीती — नोकरीची.
भीती — दबावाची.
भीती — संबंधांची.
भीती हा लोकशाहीचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. कारण जिथे भीती असते तिथे स्वातंत्र्य राहत नाही. आणि जिथे स्वातंत्र्य राहत नाही तिथे मतदान हा फक्त एक विधी उरतो.

आपल्या समाजात संस्थांचा मोठा मान असतो. संस्था म्हणजे विचारांचे घर. पण कधी कधी त्या घराच्या भिंती इतक्या उंच होतात की आतला प्रकाशच बाहेर पडत नाही. मग त्या घरात राहणाऱ्या लोकांना वाटते “हेच जग आहे.”
पण बाहेरचं जग वेगळं असतं. तिथे लोक प्रश्न विचारतात. तिथे मतभेद असतात. तिथे लोक म्हणतात “मला हे पटत नाही.”
आणि हेच लोकशाहीचे सौंदर्य आहे.
पण जेव्हा एखादी संस्था आपल्या लोकांना सांगते “तुम्ही काय विचार करायचा ते आम्ही सांगू,” तेव्हा त्या सौंदर्याला थोडा तडा जातो.

पुलंच्या शैलीत सांगायचे तर, ही परिस्थिती थोडीशी त्या गृहस्थासारखी आहे जो म्हणतो — “माझ्या घरात पूर्ण स्वातंत्र्य आहे. माझ्या बायकोला हवे ते करायला मोकळीक आहे. फक्त मी सांगितले तेच करायचे.”
या प्रकारात विनोद आहे, पण तो कडू आहे. कारण हसताना आपण विचार करायला लागतो.

मतदानाचा अधिकार हा फक्त कागदावरचा शब्द नाही. तो माणसाच्या स्वाभिमानाचा भाग आहे. आणि स्वाभिमानाला “कोरी मतपत्रिका” हा पर्याय नसतो. लोकशाहीचा खरा उत्सव तोच असतो जेव्हा मतदार निर्भयपणे मतदान करतो. कोणाच्या दबावाखाली नाही, कोणाच्या उपकाराखाली नाही, आणि कोणाच्या भीतीखाली नाही. कारण शेवटी मतदान हा फक्त राजकारणाचा भाग नाही. तो माणसाच्या आत्म्याचा भाग आहे. आणि आत्म्याला कोरा ठेवायला सांगितले, तर तो कधी ना कधी प्रश्न विचारतोच.

कदाचित म्हणूनच या घटनेकडे पाहताना एक विचित्र हसू येते. ते हसू पुलंच्या कथेतल्या पात्रासारखे असते — थोडे निरागस, थोडे खट्याळ, आणि थोडे टोचणारे.
कारण या सगळ्या प्रकारात एक गोष्ट मात्र नक्की आहे —
मतपत्रिका कोरी टाकता येईल,
पण लोकांच्या मनातला प्रश्न कोरा राहणार नाही.