केप हॉर्न : पृथ्वीचे दक्षिणेकडील अखेरचे टोक

एका भटक्याची डायरी

केप हॉर्नला फार निवडक क्रूझेस थांबतात. अंटार्क्टिका, पँटेगोनिया चिलियन फ्योईल या ठिकाणी जाणाऱ्या थोड्याच क्रूझेस तिथे थांबतात. त्यामुळे येथील सहली “निवडताना त्यांची बारकाईने माहिती करून घेणे आवश्यक असते.

जयप्रकाश प्रधान ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी

पृथ्वीची दोन टोके आहेत. दक्षिण आणि उत्तर. या दोन्ही टोकांवर भटकंती करण्याची कल्पना कशी काय वाटते ? आपल्याकडे ती फारशी परिचित नाही पण या दोन्ही टोकांवर जाऊन मनसोक्त भटकणे कमालीचे रोमहर्षक, चित्तथरारक असून मी व माझी पत्नी जयंतीने याचा प्रत्यक्ष अनुभव वेळोवेळी घेतला आहे.

केप हॉर्न हे पृथ्वीचे दक्षिणेकडचे अखेरचे टोक. त्याच्यापुढे ‘ड्रेक पॅसेज’ आणि मग मनुष्यवस्ती नसलेला अंटार्क्टिका हा सातवा खंड. केप हॉर्न हे ठिकाण पूर्वीपासून ‘मृत्यूचा सापळा’ म्हणूनच परिचित आहे. चाळीस-पन्नास फूट उंचीच्या लाटा, दीडशे दोनशे किलोमीटरच्या वेगाने वाहणारे वारे, प्रचंड हिमवृष्टी यामुळे तिथून प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांचं एक सर्वात मोठं कब्रस्तान (ग्रेटेस्ट ग्रेव्हयार्ड) म्हणूनच ते ओळखलं जातं. पृथ्वीवरील गूढ जागांच्या यादीत केप हॉर्नचा क्रमांक फार वर लागतो.

मध्य अमेरिकेतील पनामा कालव्यातून जहाजांची वाहतूक सुरू होण्याआधी काय परिस्थिती होती? अमेरिकेच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील सॅन्फ्रान्सिस्को किंवा होनोलूलू इथून निघालेल्या जहाजाला पूर्वकिनारपट्टीवरच्या न्यूयॉर्कला जायचं असलं तरी फार मोठा फेरा पडत असे. म्हणजे प्रशांत महासागरातून निघाल्यानंतर दक्षिण अमेरिका खंडामधील चिली राष्ट्रातील केप हॉर्नला वळसा घालायचा आणि मग अटलांटिक महासागरातून पुन्हा तेवढंच अंतर कापून न्यूयॉर्कचा किनारा गाठायचा. त्यासाठी जवळजवळ २२,५०० किलोमीटर अंतर कापावं लागे. तसंच तिथला प्रवास अत्यंत धोकादायक ठरत असे. तिथलं क्षणाक्षणाला बदलणारं हवामान खलाशांसाठी जीवघेणं ठरायचं. त्यामुळे पनामा कालव्यातून वाहतूक सुरू झाल्यानंतर या खलाशीवर्गाने ‘सुटकेचा निश्वास टाकला. म्हणूनच या केप हॉर्नबद्दल कमालीचं औत्सुक्य निर्माण झालं होतं. केप हॉर्नला जाता येईल का, निदान केप हॉर्नच्या मार्गाने प्रवास तरी करता येईल का, अशा विविध प्रश्नांचं मनात अक्षरशः द्वंद्व सुरू झालं.

पृथ्वीच्या दक्षिण टोकाच्या सफरीसाठी आम्ही हुर्टियुटन आंतरराष्ट्रीय कंपनीची द लिजंडरी मॅगेलन चिलिअन फ्योईस अँड अन्टार्क्टिक सी ( The Legendary Magellan Chilean Пjords And Antarctic Sea) ही चांगली अठरा दिवसांची क्रूझ सहल निवडली होती. त्यात केप हॉर्नवर प्रत्यक्ष उतरण्याचा कार्यक्रम समाविष्ट होता. पण ते सर्व हवामानावर अवलंबून राहील असं स्पष्ट करण्यात आलं होतं. केप हॉर्नला सतत ४०-४५ फूट उंचीच्या लाटांचं तांडव सुरू असतं. त्यामुळे सारंच अनिश्चित. निसर्गाच्या कृपेवर अवलंबून. पण त्या दिवशी कप्तानानं सकाळी आठच्या सुमाराला घोषणा केली की “आता
आपली क्रूझ केप हॉर्नला लागत आहे व हवामानाचा अंदाज घेता आपण तेथे दोन-तीन तास सहज थांबू शकू.”

त्या क्षणी क्रूझवरील प्रत्येक प्रवाशाला झालेला आनंद वर्णन करण्यापलीकडे होता. अशा या केप हॉर्नवर उतरण्याची वेळ आता आली होती. आमची मोठी कूझ केप हॉर्न बंदरापासून साधारणतः पाचशे मीटर लांब उभी राहिली. तिथून छोट्या रबराच्या बोटीतून ज्यांना ‘झोडियाक’ असं म्हणतात त्यातून आम्ही केप हॉर्नच्या दिशेने निघालो. तापमान दोन ते तीन अंश सेल्सिअस. त्याला जोरदार वाऱ्याची साथ. केप हॉर्नवर उतरणं ही मात्र मोठी करामतच होती. कारण झोडियाक किनाऱ्याजवळ पाण्यातच उभी राहिली. त्यानंतर रबराच्या बोटीवर बोट चालविणाऱ्या दिशेने पाय ठेवून मग पाण्यात उतरावं लागत होतं. तिथे सर्वत्र पाणीच पाणी. अर्थात लाटा उंच नव्हत्या व पाण्याची खोलीही फार नव्हती. पायात रबराचे गुडघ्यापर्यंत बूट. त्यामुळे होडीतून पाण्यात उतरल्यानंतर पाण्यातून चालत केप हॉर्न बेटावर आलो.

केप हॉर्नवर अगदी उंचावर फक्त एक भव्य स्मारक उभारण्यात आलं आहे. ते अगदी आगळं वेगळं म्हणावं लागेल. जगातला सर्वात मोठा पक्षी ‘अल्बाट्रॉस’ आकाशात भरारी घेत आहे असं ते शिल्प आहे. ते पाहण्यासाठी १७५ पायऱ्या चढून डोंगरावर जावं लागतं. या पक्षाची सारी कहाणीच थक्क करून सोडणारी. पांढऱ्या शुभ्र रंगाच्या अल्बाट्रॉस पक्ष्याचे पंख दहा ते अकरा फूट लांब असतात आणि तो एका दमात निदान दहा हजार किलोमीटरची भरारी सहज घेऊ शकतो. हॉर्नच्या खवळलेल्या अथांग महासागरात ज्या अनेकांना जलसमाधी मिळाली त्यांना आदरांजली म्हणून हे स्मारक उभारण्यात आलं आहे. आम्हाला या स्मारकाच्या पायथ्याशी उभं राहून छान फोटो काढता आले. ‘तुम्ही केप हॉर्नवर आलात,’ असं एक सर्टिफिकेट इथे चिलियन सरकारतर्फे मिळू शकतं किंवा पासपोर्टवर स्टॅम्पिंगही होतं. स्मारक परिसरात वाऱ्याचा जोर जबरदस्त होता पण तरीही आज हवामान जणू आमच्यासाठीच अनुकूल होतं. या स्मारकाच्या जवळ अगदी योग्य कवितेच्या काही ओळी इंग्रजीत लिहिल्या आहेत.

स्मारकाच्या शेजारीच चिली देशाचा ध्वज मोठ्या डौलाने फडकत होता. त्याला लागूनच एक चॅपल आहे. अत्यंत धीरगंभीर, कमालीच्या शांत वातावरणात त्या चॅपलसमोर उभं राहिल्यानंतर केप हॉर्नच्या परिसरात घडलेल्या सर्व बऱ्यावाईट घटनांचा जणू इतिहासच आठवू लागतो. केप हॉर्न किनाऱ्याजवळ एकूण दोन दीपगृहे आहेत. त्यापैकी एक चिलियन नाविक दलाच्या केंद्रात आहे. ‘केप हॉर्न लाईट हाऊस’ म्हणून ते ओळखलं जातं. तसंच तिथून थोड्या अंतरावर अगदी छोटा म्हणजे चार मीटर (१३ फूट) उंचीचा एक फायबर ग्लासचा हलका टॉवर असून त्याच्या अंतराची पातळी ४० मीटर (१३० फूट) व टप्पा सुमारे २१ किमी (१३ मैल) आहे. हे केप हॉर्न लाईट हाऊस अगदी अधिकृत व जगाच्या नकाशावरचं दक्षिणेकडील शेवटचं पारंपरिक दीपगृह मानलं जातं.

केप हॉर्न इथे मोठ्या जहाजातून प्रवास करणं आता तसं सुरक्षित वाटत असलं तरी धाडसी दर्यावर्दी आजही तिथे अगदी छोट्या शिडाच्या बोटीतून जलप्रवास करण्याचं धाडस दाखवतात. किंबहुना तिथे शिडाच्या बोटींच्या स्पर्धाही आयोजण्यात येतात. त्यात खूपदा केवळ एक स्पर्धक ती नाव वल्हवत असतो. या स्पर्धांमध्ये संपूर्ण प्रदक्षिणा कुठेही न थांबता करावी लागते तर काहींमध्ये दोन थांबे घेता येतात. ही स्पर्धा साधारणतः दर चार वर्षांनी होते. उत्साही, साहसी,
निर्भय दर्यावर्दीसाठी केप हॉर्न हे नेहमीच एक जबरदस्त आव्हान असतं. त्यांना प्रोत्साहन मिळावं म्हणून माइल्स व बेरिल स्मिटोनची धाडसी कहाणी आवर्जून सांगितली जाते.

हे दोघेही वीर त्यांच्या शिडाच्या नावेतून केप हॉर्नला प्रदक्षिणा घालण्यास निघाले. हॉर्नच्या जवळ ते आले आणि त्यांची बोट तुफानी वाऱ्यांमुळे हेलकावे खाऊ लागली. तिने चांगल्या जबरदस्त दोन-तीन गटांगळ्या खाल्ल्या. बोटीचं नुकसान झालं पण ते दोघे मात्र बचावले. मग चिलीमधील एका गावात त्यांनी नाव दुरुस्त करून घेतली व पुन्हा त्याच मार्गाने प्रवास सुरू केला. खराब हवामानामुळे बोटीनं पुन्हा पलटी खाल्ली. शीड फाटलं व बोट फुटली. आणि याही वेळी ते दोघे संकटातून आश्चर्यकारकरित्या बचावले. केप हॉर्न बेटावर पाय ठेवण्याचा ‘पराक्रम’ केल्यानंतर आम्ही आमच्या क्रूझवर सुखरूप परतलो.

केप हॉर्न विषयी उपयुक्त माहिती
कसं जालः केप हॉर्नला फार निवडक क्रूझेस थांबतात. अंटार्क्टिका, पँटेगोनिया चिलियन फ्योईस या ठिकाणी जाणाऱ्या थोड्याच क्रूझेस तिथे थांबतात. त्यामुळे येथील सहली निवडताना त्यांची बारकाईने माहिती करून घेणे आवश्यक असते. अर्जेंटिनामधील उश्वाया येथून सुटणाऱ्या क्रूझेस केप हॉर्नच्या मार्गाने दुरून जातात पण तिथे थांबत नाहीत. चिलीतील पुंटा एरेनास इथून सुटणाऱ्या निवडक क्रूजेस केप हॉर्नला थांबतात; पण सारे हवामानावर अवलंबून. चिलीची राजधानी सैंटियागो इथून विमानाने पुंटा एरेनास इथे जाता येतं. त्यासाठी चिलीचा व्हिसा हवा.

कधी जालः मध्य ऑक्टोबर ते मार्च हा योग्य सीझन. अर्थात् त्यावेळीही कडाक्याची थंडी, जोरदार वारे यांना तोंड देऊ शकणारे कपडे हवेतच !