विश्वभारतीचा उत्सव : जगाला जोडणारा ख्रिसमस

आज ख्रिसमस आहे. जगाच्या कानाकोपऱ्यात आज नाताळ साजरा केला जात आहे. चर्चच्या घंटानादात, मेणबत्त्यांच्या उजेडात, गाण्यांच्या सुरांत आणि माणसामाणसांना जोडणाऱ्या आलिंगनात हा दिवस केवळ एक धार्मिक उत्सव म्हणून मर्यादित राहत नाही, तर तो माणुसकीचा, करुणेचा आणि विश्वबंधुत्वाचा घोष बनतो. म्हणूनच ख्रिसमसकडे पाहताना ‘विश्वभारती’ या व्यापक संकल्पनेच्या चष्म्यातून पाहिले, तर हा दिवस जगभरातील संस्कृती, परंपरा आणि समाज यांना एका अदृश्य धाग्याने जोडताना दिसतो.

विश्वभारती म्हणजे केवळ एखादी संस्था किंवा विद्यापीठ नव्हे, तर संपूर्ण विश्व हेच एक कुटुंब आहे ही भावना. रवींद्रनाथ टागोरांनी शांतिनिकेतनमध्ये मांडलेली ही संकल्पना आज ख्रिसमसच्या निमित्ताने जगभर वेगवेगळ्या रूपांत साकार होताना दिसते. ख्रिस्ताचा जन्म हा केवळ एका धर्मग्रंथातील घटना नसून, तो प्रेम, क्षमा आणि सेवाभाव यांचा सार्वत्रिक संदेश देणारा क्षण आहे. त्यामुळे ख्रिसमस हा ख्रिस्ती समाजापुरता मर्यादित न राहता, संपूर्ण मानवजातीचा उत्सव ठरतो.

युरोपमध्ये, विशेषतः इटलीतील रोम शहरात, व्हॅटिकन सिटीमध्ये ख्रिसमसचे धार्मिक केंद्र आहे. सेंट पीटर्स बॅसिलिकामध्ये पोप यांच्या नेतृत्वाखाली होणारी मध्यरात्रीची प्रार्थना ही जगभर थेट प्रक्षेपित केली जाते. येथे विविध देशांतून आलेले भाविक, वेगवेगळ्या भाषा, वेगवेगळे रंग आणि वेगवेगळ्या संस्कृती एकाच प्रार्थनेत सामील होतात. हा प्रसंग म्हणजे विश्वभारतीची प्रत्यक्ष अनुभूतीच. एका छोट्याशा शहर-राज्यात संपूर्ण जग एकत्र येते, आणि त्या एकत्र येण्यात कोणतीही भौगोलिक किंवा सांस्कृतिक भिंत उरत नाही.

फ्रान्समधील पॅरिस शहरात ख्रिसमस हा केवळ चर्चपुरता मर्यादित नसतो. सीन नदीच्या काठावर आयोजित होणाऱ्या ‘सॉलिडॅरिटी ख्रिसमस’ उपक्रमांतून बेघर लोकांसाठी सामूहिक जेवण, गरजूंना उबदार कपडे वाटप आणि रस्त्यावरील कलाकारांचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. येथे स्वयंसेवकांमध्ये ख्रिस्ती, मुस्लिम, ज्यू आणि नास्तिक असे सर्वच असतात. ख्रिसमसचा हा चेहरा म्हणजे विश्वभारतीचा सामाजिक अर्थ—धर्मापलीकडे जाऊन माणसाला माणूस म्हणून स्वीकारण्याची वृत्ती.

जर्मनीतील बर्लिन आणि म्युनिक शहरांतील ‘ख्रिसमस मार्केट्स’ हे जगप्रसिद्ध आहेत. येथे स्थानिक लोकांसोबत जगभरातून आलेले पर्यटक एकत्र येतात. हस्तकला, स्थानिक अन्न, संगीत आणि लोककला यांचे दर्शन घडते. विशेष म्हणजे या बाजारांमध्ये निर्वासितांसाठी खास स्टॉल्स ठेवले जातात, जिथे सीरियातून, अफगाणिस्तानातून किंवा आफ्रिकन देशांतून आलेले लोक आपली उत्पादने विकतात. ख्रिसमसच्या निमित्ताने त्यांना सन्मानाने उभे राहण्याची संधी मिळते. ही संकल्पना म्हणजे विश्वभारतीचा आर्थिक आणि सांस्कृतिक संवाद.

ब्रिटनमधील लंडन शहरात ख्रिसमसच्या दिवशी ‘कम्युनिटी ख्रिसमस डिनर’ ही परंपरा अनेक भागांत पाहायला मिळते. ट्राफल्गर स्क्वेअरपासून ईस्ट लंडनपर्यंत विविध सामाजिक संस्था एकत्र येऊन वृद्ध, एकाकी आणि स्थलांतरित लोकांसाठी सामूहिक जेवणाचे आयोजन करतात. येथे कोणत्याही धर्माचा विचार न करता प्रत्येकाला सामावून घेतले जाते. यामध्ये भारतीय, पाकिस्तानी, आफ्रिकन आणि युरोपीय नागरिक एकाच टेबलावर बसून जेवताना दिसतात. हा ख्रिसमस म्हणजे जगाला एका पंगतीत बसवणारा उत्सव आहे.

अमेरिकेतील न्यूयॉर्क शहरात ख्रिसमसचा अर्थ वेगळाच आहे. टाइम्स स्क्वेअरपासून ब्रुकलिनपर्यंत अनेक स्वयंसेवी संस्था ख्रिसमसच्या काळात ‘गिव्हिंग बॅक’ मोहिमा राबवतात. ‘सूप किचन’, ‘फूड बँक्स’ आणि ‘टॉय ड्राइव्ह’ या उपक्रमांमधून गरजू मुलांसाठी खेळणी, अन्न आणि शिक्षणसामग्री गोळा केली जाते. येथे स्वयंसेवकांमध्ये विविध वंश, धर्म आणि देशांचे लोक असतात. ख्रिसमसचा आनंद हा इथे उपभोगापुरता न राहता, समाजाला परत देण्याची जाणीव बनतो.

दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलमध्ये, विशेषतः रिओ दि जानेरो येथे, ख्रिसमस हा संगीत आणि नृत्याच्या माध्यमातून साजरा केला जातो. समुद्रकिनाऱ्यावर होणाऱ्या सार्वजनिक कार्यक्रमांतून पर्यावरण संवर्धन, समुद्र स्वच्छता आणि गरिबांसाठी मदत यांचे संदेश दिले जातात. काही ठिकाणी ख्रिसमसच्या दिवशी समुद्रकिनाऱ्याची स्वच्छता करण्याचा उपक्रमही राबवला जातो. निसर्ग आणि माणूस यांचे नाते जपण्याची ही कृती विश्वभारतीच्या पर्यावरणीय अंगाला अधोरेखित करते.

आफ्रिकेतील केनिया आणि टांझानिया या देशांत ख्रिसमस हा सामुदायिक उत्सव असतो. गावपातळीवर एकत्र येऊन अन्न शिजवले जाते, नृत्य-गायन केले जाते आणि गरजू कुटुंबांना धान्य वाटप केले जाते. येथे ख्रिसमसचा अर्थ केवळ ख्रिस्ताचा जन्म नाही, तर समुदाय म्हणून एकत्र उभे राहण्याची भावना आहे. या उत्सवात आदिवासी परंपरा आणि ख्रिस्ती श्रद्धा यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो.

आशियात, विशेषतः जपानमध्ये, ख्रिसमस धार्मिक नसून सांस्कृतिक उत्सव म्हणून साजरा होतो. टोकियो आणि ओसाका शहरांत ख्रिसमसच्या निमित्ताने दानसंस्था मुलांसाठी आणि वृद्धांसाठी कार्यक्रम आयोजित करतात. जपानी समाजात ‘ओमोटेनाशी’ म्हणजेच आदरातिथ्याची भावना ख्रिसमसच्या माध्यमातून अधिक ठळक होते. इथे ख्रिसमस म्हणजे पश्चिमेकडून आलेली संकल्पना जपानी संस्कृतीत मिसळून एक नवे रूप धारण करते—हीच विश्वभारतीची सांस्कृतिक देवाणघेवाण.

भारतामध्ये तर ख्रिसमस हा खऱ्या अर्थाने विश्वभारतीचा उत्सव ठरतो. गोवा, केरळ, मुंबई, कोलकाता आणि नागालँडमध्ये ख्रिसमस मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. कोलकात्यातील पार्क स्ट्रीट परिसरात हिंदू, मुस्लिम, शीख, ख्रिस्ती सर्वजण एकत्र येऊन ख्रिसमसचा आनंद घेतात. मदर टेरेसा यांच्या मिशनरीज ऑफ चॅरिटी संस्थेमध्ये ख्रिसमसच्या दिवशी गरीब, आजारी आणि निराधार लोकांसोबत सण साजरा केला जातो. इथे ख्रिसमस म्हणजे सेवाभावाची पूजा असते.

गोव्यातील गावांमध्ये ख्रिसमसच्या निमित्ताने आयोजित होणाऱ्या सामुदायिक मेजवानीत धर्मभेद नसतो. हिंदू कुटुंबे ख्रिस्ती शेजाऱ्यांच्या घरी जातात आणि ख्रिसमसचा केक स्वीकारतात, तर ख्रिस्ती कुटुंबे दिवाळी आणि गणेशोत्सवात सहभागी होतात. हा परस्पर आदर आणि सहभाग म्हणजे विश्वभारतीचा भारतीय अवतार आहे.

आजच्या जागतिक संघर्ष, युद्ध, तणाव आणि द्वेषाच्या वातावरणात ख्रिसमसचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो. गाझा, युक्रेन किंवा आफ्रिकेतील संघर्षग्रस्त भागांतही ख्रिसमसच्या निमित्ताने शांततेसाठी प्रार्थना केल्या जातात. रेड क्रॉस आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या माध्यमातून युद्धग्रस्त मुलांसाठी मदत पोहोचवली जाते. हे उपक्रम ख्रिसमसला केवळ उत्सव न ठेवता, जागतिक विवेकाचे प्रतीक बनवतात.

आजच्या ख्रिसमसकडे पाहताना एक प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा—या सणाने आपल्यात काय बदल घडवला? आपण अधिक सहनशील झालो का? अधिक करुणामय झालो का? अधिक समजूतदार झालो का? जर उत्तर “होय” असेल, तरच ख्रिसमस साजरा झाल्याचे सार्थक होईल. कारण ख्रिसमस हा एका दिवसापुरता मर्यादित सण नाही, तो एक मूल्यप्रणाली आहे, एक जीवनदृष्टी आहे.

विश्वभारती संकल्पनेच्या प्रकाशात पाहिले तर ख्रिसमस हा जगाला एकत्र आणणारा धागा आहे. धर्माच्या भिंती ओलांडून, राष्ट्रांच्या सीमा ओलांडून, भाषांच्या अडथळ्यांवर मात करून, तो माणसाला माणसाशी जोडतो. आज जेव्हा जग तुटत चालले आहे, तेव्हा ख्रिसमस आपल्याला जोडण्याची आठवण करून देतो. म्हणूनच ख्रिसमस हा केवळ ख्रिस्ताचा जन्मदिवस नाही, तर मानवतेच्या पुनर्जन्माचा दिवस आहे.

शेवटी असे म्हणावेसे वाटते की ख्रिसमस हा एका धर्माचा उत्सव नाही, तर तो संपूर्ण मानवजातीचा उत्सव आहे. तो आपल्याला आठवण करून देतो की आपण सर्वजण एका विश्वकुटुंबाचे सदस्य आहोत. विश्वभारतीची संकल्पना ही पुस्तकांत किंवा व्याख्यानांत मर्यादित न राहता, ख्रिसमसच्या निमित्ताने जगभरातील रस्त्यांवर, चर्चमध्ये, घरांमध्ये आणि माणसांच्या हृदयात साकार होताना दिसते.

आज नाताळ आहे. आज जग एकमेकांकडे पाहत आहे—थोडे अधिक प्रेमाने, थोडे अधिक करुणेने आणि थोडे अधिक जबाबदारीने. हीच खरी विश्वभारती.