आकाशालाच माहीत असते त्याचा विस्तार; मग माणसाला स्वतःची ओळख कधी होते?

एथ आपुलें वाडपण जैसें । आपणचि जाणिजे आकाशें ।
कां मी येतुली घनवट ऐसें । पृथ्वीचि जाणे ।। १७६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – ज्याप्रमाणें आपला विस्तार किती आहे, हें आकाशाचें आकाशालाच माहीत, अथवा मी इतकी भरीव आहे, हें प्रमाण पृथ्वीचे पृथ्वीलाच माहीत.

आपला खरा विस्तार आपल्यालाच कळतो; आत्म्याचे मोजमाप कोण करणार? ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत एक अत्यंत सूक्ष्म आध्यात्मिक सत्य सहज, साध्या आणि निसर्गाच्या उदाहरणातून उलगडले आहे. आकाशाचा विस्तार किती आहे, हे आकाशालाच ठाऊक. पृथ्वी किती विशाल, किती भरीव आणि किती सामर्थ्यशाली आहे, याचे संपूर्ण आकलन पृथ्वीशिवाय दुसऱ्या कुणाला होऊ शकत नाही. बाहेरून पाहणाऱ्याला त्याचा अंदाज येऊ शकतो; पण त्याच्या अस्तित्वाची खरी व्याप्ती त्याला स्वतःलाच ज्ञात असते. माऊली या उदाहरणातून आपल्याला बाह्य जगाकडून स्वतःची किंमत, व्याप्ती किंवा अस्तित्वाचे मोजमाप करून घेण्याच्या मर्यादेकडे नेतात.

माणसाचेही असेच आहे. आपण स्वतःला अनेकदा इतरांच्या नजरेतून ओळखण्याचा प्रयत्न करतो. कोणीतरी आपली स्तुती केली की आपण मोठे झाल्यासारखे वाटते आणि कुणी टीका केली की आपण कमी झाल्यासारखे वाटते. समाजाने दिलेले स्थान, संपत्ती, प्रतिष्ठा, शिक्षण, अधिकार, प्रसिद्धी या गोष्टींच्या आधारे आपण स्वतःचे मूल्य ठरवू लागतो. पण माऊलींचा प्रश्न यापेक्षा खोल आहे. बाह्य जगाने दिलेले मोजमाप म्हणजे आपले खरे स्वरूप आहे का? की आपल्या अस्तित्वाच्या अंतरंगात अशी एखादी व्यापकता दडलेली आहे, जी बाहेरून पाहणाऱ्याला कधीच पूर्णपणे समजू शकत नाही?

आकाशाकडे पाहताना आपल्याला त्याचा विस्तार दिसतो; पण आकाश स्वतःला कुठे संपवते, याची सीमा आपण दाखवू शकत नाही. पृथ्वीवर उभे राहून आपण तिचा काही भाग अनुभवतो; परंतु तिची संपूर्णता आपल्या अनुभवाच्या पलीकडे आहे. त्याचप्रमाणे मनुष्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचेही काही स्तर बाहेर दिसतात, तर काही अत्यंत अंतरंगात लपलेले असतात. एखाद्या व्यक्तीला तिच्या एका कृतीवरून, एका प्रसंगावरून किंवा तिच्या बाह्य परिस्थितीवरून पूर्णपणे ओळखणे शक्य नाही. कारण प्रत्येकाच्या अंतःकरणात अनुभवांचे, संस्कारांचे, विचारांचे, भावनांचे आणि चैतन्याचे एक विशाल विश्व असते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर ही ओवी केवळ आकाश आणि पृथ्वीच्या विस्ताराची उपमा नाही; ती आत्मस्वरूपाच्या अमर्यादतेची चाहूल देणारी आहे. मनुष्य स्वतःला शरीरापुरता समजतो. ‘मी म्हणजे हे शरीर, माझे नाव, माझे काम, माझे कुटुंब, माझी संपत्ती, माझी ओळख’ अशा अनेक संकल्पनांनी आपण स्वतःभोवती मर्यादा आखतो. परंतु संतवाङ्मयाचा मूलभूत आग्रह असा आहे की, ‘मी’ या शब्दाचा खरा अर्थ या मर्यादित देहापेक्षा कितीतरी व्यापक आहे.

आपल्या घराची लांबी-रुंदी मोजता येते, जमिनीचे क्षेत्रफळ मोजता येते, पर्वताची उंची मोजता येते; परंतु मनुष्याच्या अंतःकरणातील प्रेमाची खोली कोणत्या पट्टीने मोजणार? त्याच्या त्यागाची उंची कोणत्या तराजूत तोलणार? एखाद्याच्या अनुभवातून आलेली प्रगल्भता कोणत्या मापात बसवणार? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आत्मचैतन्याची व्याप्ती कोणत्या सीमारेषेने निश्चित करणार?

म्हणूनच माऊली ‘आपुलें वाडपण’ हा शब्द वापरतात. हे वाडपण म्हणजे अहंकाराचा मोठेपणा नव्हे. ‘मी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे’ अशी भावना येथे अभिप्रेत नाही. उलट, आपल्या अस्तित्वाचे खरे स्वरूप किती व्यापक आहे, याची जाणीव होणे म्हणजे हे वाडपण. अहंकार म्हणतो, ‘मी मोठा आहे’; आत्मज्ञान सांगते, ‘मी कोण आहे, हे अजून मला पूर्ण कळलेले नाही.’ या दोन्हीमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.

अहंकार स्वतःभोवती भिंती उभ्या करतो, तर आत्मज्ञान त्या भिंती विरघळवते. अहंकाराला तुलना हवी असते—मी कोणापेक्षा मोठा, कोणापेक्षा लहान, कोणापेक्षा पुढे. आत्मज्ञानाला तुलना लागत नाही. कारण ज्याला आपल्या अस्तित्वाचा व्यापक अर्थ कळू लागतो, त्याला दुसऱ्यापेक्षा मोठे होण्याची गरज उरत नाही. आकाशाला स्वतःचा विस्तार सिद्ध करण्यासाठी दुसऱ्या आकाशाची आवश्यकता नसते. पृथ्वीला स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करण्यासाठी कुणाच्या प्रमाणपत्राची गरज नसते. त्याचप्रमाणे आत्मस्वरूपाला बाह्य मान्यतेची आवश्यकता नसते.

माणसाच्या जीवनातील अनेक दुःखांचे मूळ याच चुकीच्या मोजमापात आहे.आपण स्वतःची तुलना दुसऱ्याशी करतो आणि तेथेच असमाधान जन्माला येते. कोणीतरी आपल्यापेक्षा अधिक यशस्वी दिसतो,कोणाकडे अधिक पैसा असतो, कोणाला अधिक मान मिळतो, कोणाचे जीवन अधिक सुखी दिसते—आणि आपण स्वतःला कमी समजू लागतो. पण आपण स्वतःची तुलना ज्या व्यक्तीशी करतो, तिचे संपूर्ण अंतरंग आपल्याला माहीत असते का? तसेच आपले स्वतःचे सामर्थ्य, आपल्या अंतःकरणातील क्षमता आणि आपल्याला लाभलेला जीवनानुभव यांचे पूर्ण मोजमाप तरी आपण केलेले असते का?

माऊलींची ही ओवी आपल्याला बाह्य तुलनेपासून अंतर्मुखतेकडे वळवते. ‘मी कोण आहे?’ हा प्रश्न दुसऱ्याने दिलेल्या उत्तरातून सुटत नाही. त्यासाठी स्वतःच्या अंतरंगात उतरावे लागते. आत्मपरीक्षण करावे लागते. मनाच्या हालचाली शांतपणे पाहाव्या लागतात. आपल्या सुख-दुःखांकडे साक्षीभावाने पाहावे लागते. तेव्हा हळूहळू लक्षात येते की, आपण ज्या ‘मी’ला आतापर्यंत शरीर, नाव आणि सामाजिक ओळख एवढेच मानत होतो, त्याच्या मागे आणखी एक विशाल अस्तित्व आहे.

याच ठिकाणी ज्ञानेश्वरीचा आध्यात्मिक प्रवास सुरू होतो. श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ युद्ध करण्याची प्रेरणा देत नाहीत; ते त्याच्या अस्तित्वाची ओळख बदलतात. अर्जुन स्वतःला एका विशिष्ट नात्यांमध्ये अडकलेला मनुष्य म्हणून पाहतो. कृष्ण त्याला त्या मर्यादित ओळखीच्या पलीकडे नेऊन आत्मस्वरूपाची जाणीव करून देतात. देह बदलतो, परिस्थिती बदलते, नाती बदलतात, सुख-दुःखांची आवर्तने येतात; पण त्यामागे असलेले चैतन्य मूलतः व्यापक आहे. माऊलींच्या भाषेत ही व्यापकता निसर्गातील आकाश आणि पृथ्वीच्या उदाहरणातून सहज जाणवते.

आकाशाला आकाशाचे मोजमाप स्वतःलाच माहीत असते, ही कल्पना येथे विलक्षण अर्थपूर्ण आहे. आपण आकाशाकडे पाहतो तेव्हा ते आपल्याला बाहेर दिसते; पण आध्यात्मिक साधनेत एक वेळ अशी येते की, ‘बाहेरचे आकाश’ आणि ‘आतले आकाश’ यांच्यातील भेद सूक्ष्म होऊ लागतो. भारतीय अध्यात्मपरंपरेत यालाच चिदाकाशाची कल्पना म्हटले जाते—चैतन्याचे आकाश. विचार येतात आणि जातात, भावना उमटतात आणि शांत होतात, स्मृती येतात आणि विरतात; पण या सगळ्यांना जाणणारे जे चैतन्य आहे, त्याचे अस्तित्व मात्र त्यांच्या पलीकडे आहे.

आपण मनातील एका विचाराला ‘मी’ समजतो. एखादे दुःख आले की ‘मी दुःखी आहे’ असे म्हणतो. राग आला की ‘मी रागावलो’ असे म्हणतो. आनंद आला की ‘मी आनंदी आहे’ असे म्हणतो. पण थोडे थांबून पाहिले तर लक्षात येते—दुःख आले आणि गेले, राग आला आणि गेला, आनंद आला आणि गेला; मग हे येणारे-जाणारे अनुभव जाणणारे ‘मी’ कोण? हा प्रश्नच आत्मचिंतनाचा दरवाजा उघडतो.

म्हणून या ओवीचा अर्थ केवळ ‘आपली क्षमता आपल्यालाच माहीत असते’ एवढ्यावर थांबत नाही. माऊली आपल्याला त्यापुढे घेऊन जातात. आपल्या बाह्य व्यक्तिमत्त्वाची व्याप्ती जग ठरवू शकते; परंतु आपल्या अंतःकरणातील चैतन्याची व्याप्ती जाणण्यासाठी स्वतःमध्येच उतरावे लागते. जसे समुद्राची खोली किनाऱ्यावर उभ्या राहून पूर्ण कळत नाही, तसे आत्म्याचे स्वरूप केवळ बाह्य निरीक्षणातून कळत नाही. त्यासाठी अनुभवाची गरज आहे.

ही अनुभूती अहंकार वाढवणारी नसून अहंकार विरघळवणारी आहे. ‘मी मोठा’ या भावनेत आणि ‘माझ्या आत अमर्याद चैतन्य आहे’ या जाणिवेत फार मोठा फरक आहे. पहिली भावना इतरांना लहान करते; दुसरी भावना स्वतःसह सर्वांमध्ये एकच चैतन्य पाहायला शिकवते. म्हणूनच संतांचा आत्मज्ञानाचा मार्ग शेवटी करुणेकडे, समत्वाकडे आणि प्रेमाकडे घेऊन जातो.

आपल्या जीवनातही या ओवीचा उपयोग फार मोठा आहे. इतरांच्या मतांवर आपल्या अस्तित्वाची किंमत ठरवणे थांबवून आपण स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलू शकते. अपयश आले तरी आपण संपलो असे वाटणार नाही आणि यश मिळाले तरी आपण अंतिम सत्य गाठले असे वाटणार नाही. कारण आपली खरी ओळख या दोन्हीच्या पलीकडे आहे, याची जाणीव होऊ लागते.

माऊलींच्या या चार ओळी त्यामुळे आत्मविश्वासाचा संदेश देतात, पण त्याहून अधिक त्या आत्मज्ञानाचा संकेत देतात. आकाश आपला विस्तार स्वतः जाणते आणि पृथ्वी आपली घनता स्वतः जाणते. त्याचप्रमाणे मनुष्यानेही स्वतःच्या अंतःकरणात डोकावून आपल्या अस्तित्वाचा शोध घ्यावा. जग आपल्याबद्दल काहीही म्हणो, बाह्य परिस्थिती काहीही असो, स्वतःच्या अंतरंगातील चैतन्याची ओळख झाली की बाहेरच्या मोजमापांची गरज कमी होत जाते.

शेवटी माऊली जणू एवढेच सांगतात—स्वतःला जगाच्या मापाने मोजू नका; स्वतःच्या अंतरंगात उतरा. कारण तुमच्या अस्तित्वाची खरी व्याप्ती बाहेरून पाहणाऱ्याला कधीच पूर्ण कळणार नाही. आकाशाचे आकाशाला आणि पृथ्वीचे पृथ्वीला जेवढे ज्ञात, तेवढेच आत्मस्वरूपाचे रहस्य आत्मानुभवातूनच उलगडते.