गुरुकृपा ही फक्त मार्गदर्शन नसून प्रत्यक्ष ब्रह्मसाक्षात्कार घडवून आणणारी शक्ती

तैसा सद् गुरुकृपा होये । तरी करितां काय आपु नोहे ।
म्हणऊनि ते अपार मातें आहे । ज्ञानदेवो म्हणे ।। ३५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – त्या सद् गुरुकृपेच्या आधारावर मी व्याख्यान करीन व माझ्या व्याख्यानात अरूप ब्रह्माचें स्पष्ट रूप दाखवीन आणि जरी तें ब्रह्म इंद्रियांना गोचर होण्यापलीकडचें आहे, तरी त्याचाहि अनुभव इंद्रियांना येईल, असें मी करीन.

संत ज्ञानेश्वरांनी येथे सद्गुरुच्या कृपेचं महत्त्व आणि आपल्या अहंकाराचा लोप या संदर्भात विचार मांडले आहेत.

शब्दशः अर्थ:
तैसा – त्याचप्रमाणे (यथार्थ स्वरूपात)
सद्गुरुकृपा होये – जर सद्गुरुची कृपा झाली,
तरी करितां काय आपु नोहे – तरी आपल्याकडून काही केले जाते असे म्हणता येत नाही (स्वतःचं कर्तेपण नाही)
म्हणऊनि ते अपार मातें आहे – म्हणून ती कृपा माझ्यासाठी अपार (अथांग) आहे
ज्ञानदेवो म्हणे – ज्ञानदेव असे म्हणतात

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर आत्मज्ञान, शरणागती, आणि गुरुकृपेचं अलौकिक महत्त्व अधोरेखित करतात.

“तैसा सद्गुरुकृपा होये” – आत्मज्ञान, भक्ती, वा कोणताही आध्यात्मिक प्रकाश फक्त गुरुकृपेनेच शक्य होतो, हे इथे ठळकपणे सांगितलं आहे. ‘सद्गुरु’ म्हणजे असा गुरु जो केवळ शास्त्रज्ञ नसून, अनुभवी, आपल्या आत्मस्वरूपात स्थित, आणि शिष्याला देखील त्या अनुभवाकडे घेऊन जाणारा असतो.

“तरी करितां काय आपु नोहे” – आपण स्वतः काही करतो, ही भावना पूर्णतः अहंकाराने भरलेली असते. ज्या वेळी गुरुकृपा होते, त्या क्षणी या अहंकाराचं विसर्जन होतं. कारण खरी कृपा झाली, म्हणजे शिष्याचं ‘मीपण’ विरघळून जातं. मग तेथे ‘मी करत आहे’ असं म्हणण्यास काही उरत नाही. जणू आपण काही केलेच नाही, सर्व काही गुरुकृपेने घडलं.

“म्हणऊनि ते अपार मातें आहे” – ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात, की ही गुरुकृपा माझ्यासाठी इतकी अपार आहे की ती मोजता, समजता येणारी नाही. तिचा थांगपत्ता लागत नाही. ती कृपा माझ्या अस्तित्वालाच पार करून टाकते.

आधुनिक संदर्भात समजावून सांगितले तर:
ही ओवी आपल्याला सांगते की, खरं आध्यात्मिक ज्ञान हे आपल्या प्रयत्नाने मिळत नाही; ते गुरुकृपेने उमजतं. आपण कितीही अभ्यास केला, ध्यानधारणा केली, तरी जर सद्गुरुची कृपा नसेल, तर आत्मसाक्षात्कार होणे कठीण आहे. आणि एकदा ती कृपा झाली, की मग आपलं स्वतःचं काही उरत नाही – ‘मी शिकलो’, ‘मी साधना केली’ हे सगळं गळून पडतं. उरतं ते फक्त ‘त्या’ कृपेचं भान.

आजच्या काळात हे एक मोठं स्मरण आहे – आपण कितीही हुशार, यशस्वी, ज्ञानी असलो तरी खरी नम्रता ही तेव्हाच येते जेव्हा आपण मान्य करतो की अंतिम ज्ञान हे आपल्या अहंकारापलीकडचं आहे, आणि ते गुरुकृपेनेच मिळतं.

तात्त्विक संदेश:
आत्मज्ञानाचा खरा उगम – गुरुकृपा
अहंकाराचं विसर्जन – ‘मी’पण नष्ट होणं
कृपेचा महिमा – ती ‘मातें’ म्हणजे अनुभवाच्या पातळीवर ‘माझीच’ होऊन जाते, पण तरीही अपार भासते

“गुरुकृपा” म्हणजे काय आजच्या काळात ?
सर्वच गुरु वेशात नसतात. जी व्यक्ती तुम्हाला स्वतःच्या सीमांच्या पलीकडे घेऊन जाते – तीच गुरुरूप.
जीवनातील अशा अनुभवांना ओळखा – जिथे तुम्ही अडकलेले असता, पण एक विचार, एक शब्द, एक माणूस तुम्हाला नवी दिशा देतो.

संत ज्ञानेश्वर येथे म्हणतात – “जर अशी सद्गुरुची कृपा झाली, तर मग मी काय काय करू शकतो हे बघा!”

सद्गुरुची कृपा ही अशा प्रकारची आहे की तिच्या आधारे असाध्य ते साध्य करता येतं. त्या कृपेच्या आधारे मी व्याख्यान करीन, असा आत्मविश्वास ज्ञानेश्वर व्यक्त करतात – पण हा अहंकारयुक्त नाही, तर पूर्णपणे गुरुकृपेशी संलग्न आहे.

“मी व्याख्यान करीन” म्हणजेच – मी ज्ञानप्रसार करीन, पण हे ज्ञान सामान्य नाही. मी ज्या गोष्टीवर बोलणार आहे ती अरूप ब्रह्म — जे इंद्रियांच्या पलीकडचं आहे, जे न वर्णन करता येणं, न समजून घेणं शक्य आहे, अशा त्या तत्त्वाचंही स्पष्ट आणि सुस्पष्ट रूप मी दाखवीन.

ही कृपा एवढी सामर्थ्यशाली आहे की, जिथे इंद्रिय थांबतात, बुद्धी थांबते, तिथेही त्या कृपेच्या बळावर अनुभूती निर्माण होते. अगोचर ब्रह्म, जे नजरेला दिसत नाही, कानांना ऐकू येत नाही – त्यालाही मी ऐकवीन, दाखवीन, स्पर्श करवीन – हे एक परमोच्च विधान इथे आहे.

“तरी करितां काय आपु नोहे” – यातून ज्ञानेश्वर म्हणतात की, हे सर्व घडतं, पण त्यात ‘मी’ काही करत नाही. कारण ‘मी’पण राहिलंच नाही. फक्त कृपाच कार्य करते.

“म्हणऊनि ते अपार मातें आहे” – म्हणून ही कृपा माझ्यासाठी ‘अपार’ आहे, कारण ती केवळ शब्दांपुरती नाही; तिच्या बळावर मी अगोचर ब्रह्म देखील इंद्रियगम्य करू शकतो. ती माझी झाली आहे, “मातें आहे”, पण तिचं गूढ अजूनही अपरंपारच आहे.

अर्थ-ग्रहणाचा आत्मिक संदर्भ:
गुरुकृपा ही फक्त मार्गदर्शन नसून प्रत्यक्ष ब्रह्मसाक्षात्कार घडवून आणणारी शक्ती आहे.
जिथे शास्त्र, युक्ती, अभ्यास अपयशी होतो, तिथे ही कृपा अजोड दिवा बनते.
शब्दांत व्यक्त न होणारं ब्रह्म, या कृपेच्या बळावर अनुभवता येतं – याहून मोठं आश्चर्य दुसरं कोणतं असेल?

उदाहरणाने समजावलं तर:
जसं एखादं अपारदर्शक काचेमागे असलेलं तेज आपल्या डोळ्यांना दिसत नाही. पण जर कोणी ते झाकण बाजूला केलं, तर तीच काच, तेच तेज, तेच प्रकाश — सरळ आपल्या डोळ्यांसमोर येतो.
तसंच, सद्गुरुची कृपा म्हणजे ती झाकण उघडणारी शक्ती आहे. ती ब्रह्माचे रूप आपल्या अनुभवाला आणते — तेही इंद्रियांच्या पातळीवर!

तात्त्विक निष्कर्ष:
गुरुकृपेनेच अरूप ब्रह्माचे रूप साकार होऊ शकते.
गुरुकृपेच्या आधारेच ज्ञानेश्वरांसारखा सिद्धपुरुष स्वतः न काही करताही ब्रह्मज्ञानाचा स्रोत होतो.
ही कृपा केवळ बोधकारक नाही, तर अनुभवकारक आहे — आणि म्हणून ती अपार आहे.