आसुरी वातावरणातही मन निर्मळ कसे राहिले? प्रल्हादाची ज्ञानेश्वरीतील अद्भुत कथा

प्रल्हाद : आसुरी कुळात जन्मूनही ज्याच्या अंतःकरणाला आसुरीपणाचा स्पर्श झाला नाही

अगा दैत्यांचिया कुळीं । प्रल्हादु तो मी न्याहाळीं ।
म्हणौनि दैत्यभावादिमेळीं । लिंपेचिना ।। २४७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – अरे, राक्षसांच्या कुळांमध्ये जो प्रल्हाद आहे, तो माझी विभूति होय, असें समज आणि म्हणूनच तो आसुरी स्वभावादिकांच्या संसर्गानें लिप्त झाला नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात— “अरे, दैत्यांच्या कुळामध्ये जो प्रल्हाद आहे, तो मीच आहे असे जाण. म्हणूनच दैत्यांच्या आसुरी स्वभावाच्या संसर्गाने तो लिप्त झाला नाही.” या ओवीत केवळ प्रल्हादाच्या भक्तीचे कौतुक नाही, तर मनुष्याच्या अंतःकरणाची खरी ओळख जन्म, कुळ, परिस्थिती किंवा सभोवतालच्या वातावरणाने होत नाही, तर त्याच्या अंतर्मनातील संस्कार आणि परमात्म्याशी असलेल्या नात्याने होते, हा अत्यंत गहन आध्यात्मिक संदेश ज्ञानदेव मांडतात.

प्रल्हादाचा जन्म झाला तो हिरण्यकशिपूच्या घराण्यात. हिरण्यकशिपू म्हणजे अहंकार, सामर्थ्य, सत्ता आणि स्वतःलाच परम मानण्याची वृत्ती यांचे प्रतीक. त्याला आपल्या सामर्थ्याचा इतका गर्व होता की, त्याच्या राज्यात परमेश्वराचे नाव घेणेही अपराध मानले जात होते. अशा वातावरणात प्रल्हाद वाढत होता. सभोवताली सत्ता होती, भय होते, हिंसा होती, अहंकार होता; पण प्रल्हादाच्या अंतःकरणात मात्र नारायणाचे नाम अखंड निनादत होते. म्हणूनच श्रीकृष्ण म्हणतात, “प्रल्हादु तो मी”—प्रल्हाद हा माझ्या विभूतीचा आविष्कार आहे.

इथे ज्ञानदेवांचा विचार फार सूक्ष्म आहे. एखादा मनुष्य कोणत्या घरात जन्माला आला, कोणत्या परिस्थितीत वाढला किंवा त्याच्या सभोवताली कोणत्या प्रकारची माणसे आहेत, यापेक्षा त्याने आपल्या अंतःकरणात काय स्वीकारले आहे, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. चिखलात उमललेले कमळ चिखलाचा भाग होत नाही. ते चिखलातूनच वर येते, पण त्याच्या पाकळ्यांवर चिखल टिकत नाही. प्रल्हादाचे जीवन असेच कमळासारखे आहे. दैत्यकुळात जन्म असूनही त्याचे मन दैत्यभावाने व्यापले नाही. उलट त्या अंधकारात त्याच्या भक्तीचा प्रकाश अधिक उठून दिसला.

“लिंपेचिना” हा या ओवीतील अत्यंत महत्त्वाचा शब्द आहे. दैत्यभावाच्या मेळ्यात असूनही तो त्याला लिप्त झाला नाही. म्हणजेच बाहेरचे वातावरण त्याच्याभोवती होते, पण ते त्याच्या अंतःकरणावर अधिकार करू शकले नाही. हा संतांचा फार मोठा जीवनसंदेश आहे. संसारात राहून संसाराच्या विकारांनी लिप्त न होणे, व्यवहार करीत असताना अंतःकरण परमेश्वराशी जोडून ठेवणे, हेच खरे अध्यात्म. माणूस जगापासून पळून जाऊन शुद्ध होत नाही; उलट जगाच्या मध्यभागी राहूनही मनाची शुद्धता टिकवता आली, तर ती खरी साधना.

प्रल्हादाला बाहेरून मिळणारे शिक्षण वेगळे होते आणि त्याच्या अंतःकरणातून उमटणारे ज्ञान वेगळे होते. त्याला दैत्यगुरूंकडून राज्यनीती, शत्रुत्व, सत्ता आणि असुरवृत्ती शिकवण्याचा प्रयत्न झाला; पण त्याच्या मनात आधीच नारायणाचे बीज रुजले होते. हे बीज इतके सामर्थ्यवान होते की बाह्य संस्कारांचा त्यावर परिणाम झाला नाही. याचा अर्थ असा नाही की वातावरणाचा मनुष्यावर परिणाम होतच नाही. परिणाम होतोच. परंतु अंतःकरणातील श्रद्धा, विवेक आणि सद्गुरुकृपा जागृत असेल तर मनुष्य त्या वातावरणाचा गुलाम राहत नाही.

ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने परमात्मा हा एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी किंवा विशिष्ट व्यक्तीत मर्यादित नाही. तो संतामध्ये आहे, ज्ञानीमध्ये आहे, भक्तामध्ये आहे आणि अगदी दैत्यकुळातील प्रल्हादामध्येही आहे. म्हणून विभूतीयोगाचा हा भाग अत्यंत सुंदर आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, माझे दर्शन फक्त मंदिरात किंवा यज्ञात शोधू नकोस. जिथे असामान्य सद्गुण, भक्ती, धैर्य, सत्यनिष्ठा किंवा आत्मप्रकाश दिसतो, तिथे माझी विभूती ओळख.

प्रल्हादाच्या जीवनातील सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे त्याने भक्तीला परिस्थितीच्या अधीन होऊ दिले नाही. वडील परमेश्वराचा विरोध करतात म्हणून त्याने परमेश्वर सोडला नाही. स्वतःवर संकटे येतात म्हणून त्याची श्रद्धा डळमळली नाही. विष दिले गेले, सर्प सोडले गेले, पर्वतावरून फेकण्याचा प्रयत्न झाला, तरी त्याच्या अंतःकरणातील नारायण अढळ राहिला. कारण त्याची भक्ती ही बाह्य सोय-सुविधांवर आधारित नव्हती; ती त्याच्या अस्तित्वाचा श्वास झाली होती.

आजच्या जीवनात या ओवीचा अर्थ आणखी व्यापक होतो. माणूस ज्या वातावरणात राहतो, त्यात स्पर्धा, मत्सर, अहंकार, लोभ, द्वेष, अस्वस्थता यांचा सतत संपर्क असतो. समाज बदलतो, तंत्रज्ञान बदलते, जीवनशैली बदलते; परंतु मनुष्याच्या अंतःकरणासमोरील प्रश्न तोच राहतो—या सगळ्याच्या मध्यभागी माझे मन कोणत्या दिशेने चालले आहे? बाहेरचा कोलाहल आपल्या आत उतरतो आहे की आपण अंतर्मनातील शांतता जपतो आहोत? प्रल्हाद आपल्याला याचे उत्तर देतो.

प्रल्हादाने दैत्यत्वाशी संघर्ष केला, पण दैत्यांचा द्वेष केला नाही. त्याच्या भक्तीत सूड नव्हता. त्याच्या श्रद्धेत अहंकार नव्हता. म्हणूनच त्याची भक्ती केवळ विरोधाची भूमिका ठरत नाही; ती आत्मसमर्पणाची भूमिका ठरते. हिरण्यकशिपू म्हणतो, “मीच सर्वश्रेष्ठ,” तर प्रल्हाद म्हणतो, “सर्वत्र नारायण आहे.” या दोन वृत्तींचा संघर्ष म्हणजेच अहंकार आणि आत्मज्ञान यांचा संघर्ष.

यातून ज्ञानदेव आपल्याला एक महत्त्वाची दिशा दाखवतात—परिस्थितीपेक्षा अंतःस्थिती श्रेष्ठ. परिस्थिती प्रतिकूल असू शकते; पण अंतःकरण परमेश्वराशी जोडले असेल तर मनुष्य त्या परिस्थितीच्या पलीकडे जाऊ शकतो. उलट बाहेर सर्व सुखसोयी असल्या, अनुकूल वातावरण असले, तरी अंतःकरणात अहंकार आणि विकार भरले असतील तर मनुष्य अस्वस्थच राहतो.

प्रल्हादाची कथा म्हणूनच केवळ पौराणिक आख्यायिका राहत नाही. ती प्रत्येक माणसाच्या अंतर्मनातील संघर्षाची कथा बनते. आपल्या आतही हिरण्यकशिपू आहे—स्वतःचे महत्त्व सिद्ध करण्याची इच्छा, अहंकार, नियंत्रणाची आस. आणि त्याच अंतःकरणात प्रल्हादही आहे—निष्पाप श्रद्धा, नामस्मरण, समर्पण आणि परमात्म्यावरचा विश्वास. प्रश्न एवढाच आहे की आपण आपल्या अंतःकरणातील कोणत्या वृत्तीला पोसतो?

श्रीकृष्ण जेव्हा म्हणतात, “प्रल्हादु तो मी”, तेव्हा ते प्रल्हादाला केवळ भक्त म्हणून गौरवत नाहीत; ते भक्ताच्या अंतःकरणात स्वतःचे अस्तित्व प्रकट झाल्याचे सांगतात. जिथे अहंकार विरघळतो, जिथे प्रेम जागते, जिथे संकटातही श्रद्धा टिकते, जिथे मनुष्य स्वतःपेक्षा परमसत्तेवर विश्वास ठेवतो, तिथे परमात्म्याची विभूती प्रकट होते.

याच कारणाने प्रल्हाद दैत्यकुळात असूनही दैत्यभावाने “लिंपेचिना”—लिप्त झाला नाही. हा संदेश आजच्या माणसासाठीही तितकाच महत्त्वाचा आहे. आपण कोणत्या घरात जन्मलो, कोणत्या समाजात वाढलो, आपल्या भोवती कोणते वातावरण आहे, यापेक्षा आपल्या मनाच्या गाभाऱ्यात कोणाचे अधिष्ठान आहे, हे महत्त्वाचे. बाहेरचा जगाचा रंग आपल्यावर चढतोच; पण अंतःकरणात भगवंताचे स्मरण दृढ असेल तर तो रंग आपले मूळ स्वरूप बदलू शकत नाही.

प्रल्हाद म्हणूनच भक्तीचा आदर्श नाही तर अंतःशुद्धीचा आदर्श आहे. त्याने जग बदलण्यापूर्वी स्वतःचे अंतःकरण परमेश्वराशी जोडले. त्याच्या भोवती असुरत्व होते, पण त्याच्या हृदयात नारायण होते. म्हणूनच ज्ञानदेवांच्या ओवीतून एक अमूल्य सूत्र उमटते—संसर्ग बाहेरचा असतो; संस्कार आतले असतात. परिस्थिती माणसाला वेढू शकते, पण परमात्म्याशी जोडलेले अंतःकरण त्या परिस्थितीने बांधले जात नाही.

आणि म्हणूनच प्रल्हादाची खरी ओळख दैत्यकुळातील बालक अशी नाही; तर दैत्यकुळात उमललेली भगवद्भक्ती अशी आहे. त्याच्यातून श्रीकृष्णाची विभूती प्रकट झाली. हेच या ओवीचे सौंदर्य आणि ज्ञानदेवांच्या अध्यात्मदृष्टीचे वैशिष्ट्य आहे.