‘हिंदू…? महाजन’ : लेखकाच्या मनोगतातून उलगडणारे भारतीयत्वाचे आत्मपरीक्षण

लेखकाचे मनोगत

महाजन हे एका अन्यायकारक ताकदीचे प्रतीक. एका दीर्घकाळाच्या परंपरेचे ते कुरुप प्रतिबिंब. हा समाजघटक फक्त गोव्यातच पाहायला मिळतो. जातीय आणि धनदौलतीच्या श्रेष्ठत्वाचा माज मिरवणारा. हा माज त्याच्यात अमानवी, निष्ठुर, पशुतुल्य वृत्ती भिनवतो. या पिळवणूक करणाऱ्या व्यक्ती आणि प्रवृत्तीचे दर्शन मला बालवयात, संस्कारक्षम वयात फार जवळून घडले. त्याविषयी चेतनाहीन अलिप्त वृत्तीने वागणे मला तरुणवयात जमले नाही. माझ्या शक्ती, बुद्धीनुसार मी या प्रवृत्तीविरुद्ध लढा दिला.

महाजनांचे हे कथानक साहित्यिक फुलोऱ्यासाठी, शब्दकळेसाठी निपजलेले नाही. ती माझी वैयक्तिक निर्मिती नाही. ते एका दुष्ट, संवेदनाहीन परंपरेचे मूर्त स्वरूप आहे. माझ्या जन्मापूर्वीही हा समाजघटक असाच बेफिकीर, संवेदनशून्य होता. माझ्या किशोर आणि प्रौढ वयातही तो मला दिसला, अनुभवला आणि पचविलाही.

या अनुभव साधनेतूनच महाजन शब्दरुपाने साकार करण्याचे धाडस मी करू शकलो. महाजन लिहून काय गमावेन आणि काय मिळवीन याचा हिशोब न मांडता भी गोवा मुक्तीपूर्वीचे एक वास्तवचित्र वाचकांच्या आकलनासाठी सादर केले आहे. समाजाला पोखरणारी जाती-वर्ण-वर्चस्वाची कीड नष्ट होऊन निखळ मानवतेचे आल्हाददायक दर्शन साकार व्हावे, हाच या लेखनप्रपंचाचा हेतू आहे.

कादंबरीतील सत्य हे कल्पना वास्तवाच्या सीमारेषेवरचे असते. वर्णनशैली, प्रसंग उभे करणे या भाषेत काही प्रमाणात नाट्यपूर्ण आणि काल्पनिक भाषा जरी वापरावी लागली तरीही त्या सर्वाच्या मुळाशी वास्तव जीवनातील सत्याचा अंश असतो. व्यक्ती केवळ प्रातिनिधिक स्वरुपात येतात, परंतु व्यक्तींच्या मागे प्रबळ प्रेरणा असते ती ‘प्रवृत्तीची’! व्यक्तींचे अस्तित्व काही मर्यादेत काळापुरते असते, परंतु प्रवृत्ती मात्र चिरंतन असतात. त्या प्रवृत्तींची ही कथा !

महाजनशाहीची मानसिक प्रवृत्ती अजूनही आमच्यामध्ये प्रतिष्ठेने मिरवते. अगदी निर्लज्जपणे, कोणतीच अपराधी भावना नसताना आणि प्रायश्चित्ताची तयारी नसताना. परंतु मी आशावादी आहे. येणारा काळ महाजनांना ‘दे माय धरणी ठाय’ या अवस्थेपर्यंत नेऊन पोचविल, असा माझा दृढ विश्वास आहे.

एन्. शिवदास

मनोगतातून उलगडणारे भारतीयत्वाचे आत्मपरीक्षण

मराठी कादंबरी परंपरेत काही साहित्यकृती अशा असतात की त्या केवळ कथानक सांगत नाहीत, तर समाजमनाला आरसा दाखवतात. त्या वाचकाला सुखद समाधान देण्याऐवजी अस्वस्थ करतात, प्रश्न विचारायला भाग पाडतात आणि मूल्यव्यवस्थेचा पुनर्विचार करायला लावतात. एन. शिवदास यांची ‘हिंदू…? महाजन’ ही कादंबरी याच प्रकारात मोडते. ही कादंबरी “हिंदू” या शब्दाचा घोष करत नाही, तर त्यामागील सामाजिक, नैतिक आणि मानवी आशयाचा शोध घेते. विशेष म्हणजे, या कादंबरीवर लेखकाने स्वतः व्यक्त केलेले मनोगत हे केवळ स्पष्टीकरण नसून, कादंबरीतील भारतीयत्व समजून घेण्याची एक महत्त्वाची किल्ली आहे.

महाजन : व्यक्ती नव्हे, प्रवृत्ती

लेखकाच्या मनोगतातील पहिली आणि महत्त्वाची भूमिका म्हणजे— महाजन ही एक व्यक्ती नाही, तर एक प्रवृत्ती आहे. महाजन हा केवळ कर्ज देणारा, धनाढ्य किंवा सामाजिकदृष्ट्या प्रभावशाली माणूस नाही; तो एका व्यवस्थेचे, एका मानसिकतेचे आणि एका सत्ताकेंद्राचे प्रतीक आहे. लेखक स्पष्टपणे सांगतो की, महाजनाच्या रूपातून त्यांनी समाजातील अशा प्रवृत्तीचे दर्शन घडवले आहे जी नैतिकतेचे मुखवटे घालून अन्यायाला पोसते.
हीच भूमिका भारतीयत्वाशी कादंबरीला जोडते. कारण भारतीय संस्कृतीत व्यक्तीपेक्षा प्रवृत्ती अधिक प्रभावी राहिलेल्या आहेत. जात, धर्म, परंपरा, प्रतिष्ठा—या सर्व गोष्टी माणसाच्या माणूसपणावर कशा मात करतात, याचे प्रत्यंतर ‘महाजन’ या पात्रातून येते. त्यामुळे ‘हिंदू…? महाजन’ ही कादंबरी व्यक्तिनिंदक न राहता व्यवस्थेचे परीक्षण करते.

भारतीयत्व : धर्म नव्हे, विवेक

लेखकाच्या मनोगतातून सतत अधोरेखित होणारी बाब म्हणजे— ही कादंबरी धर्मविरोधी नाही, पण धर्मांधतेविरोधी आहे. “हिंदू” या शब्दाचा वापर येथे धार्मिक ओळख म्हणून नसून सांस्कृतिक व सामाजिक संदर्भ म्हणून आलेला आहे. कादंबरी विचारते— हिंदू असणे म्हणजे नेमके काय? कर्मकांड पाळणे? परंपरा जपणे? की अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे?
भारतीयत्वाचा गाभा विवेक, करुणा आणि न्याय यामध्ये आहे. उपनिषदांपासून संतपरंपरेपर्यंत, बुद्धापासून विवेकानंदांपर्यंत, भारतीय विचारधारेने प्रश्न विचारण्याची परंपरा जोपासली आहे. हिंदू…? महाजन ही कादंबरी याच प्रश्नविचाराच्या परंपरेत बसते. लेखकाच्या मनोगतातील “सत्य हे कल्पना-वास्‍तवाच्या सीमारेषेवर उभे असते” हे विधान भारतीय तत्त्वज्ञानाशी थेट नाते सांगते.

स्त्री, मौन आणि भारतीय समाज

लेखकाच्या मनोगतात सूचकपणे आणि कादंबरीत प्रत्यक्षपणे उभा राहणारा सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे— स्त्रीचे मौन. भारतीय संस्कृतीत स्त्रीचा त्याग गौरवला गेला, पण तिच्या मौनाचे कारण कधी तपासले गेले नाही. कादंबरीतील स्त्री पात्रे आणि त्यांची घुसमट ही केवळ कथानकापुरती मर्यादित नाही; ती भारतीय समाजाच्या खोलवर रुजलेल्या पितृसत्तेची परिणती आहे.
लेखक म्हणतो की, कादंबरीतील अनेक व्यक्तिरेखा वास्तव जीवनातील असंख्य माणसांचे प्रतिनिधित्व करतात. हे प्रतिनिधित्व भारतीयत्वाच्या त्या बाजूकडे बोट दाखवते जिथे प्रतिष्ठा, लोकलज्जा आणि सामाजिक भीती यांच्या नावाखाली अन्याय गप्प बसून सहन केला जातो. हा मौनाचा संस्कार भारतीयत्वाचा भाग मानायचा की त्यावर प्रश्न उपस्थित करायचा—हा मूलभूत प्रश्न कादंबरी वाचकासमोर ठेवते.

सत्य, अपराध आणि आत्मसंवाद

लेखकाच्या मनोगतातील एक अत्यंत महत्त्वाचा विचार म्हणजे— प्रवृत्ती ही व्यक्तीपेक्षा मोठी असते. व्यक्ती बदलतात, पण प्रवृत्ती टिकून राहतात. म्हणूनच कादंबरीतील संघर्ष एखाद्या व्यक्तीविरुद्ध नसून त्या प्रवृत्तीविरुद्ध आहे जी अन्यायाला नैसर्गिक ठरवते. भारतीय समाजात अनेकदा सत्य माहित असूनही ते स्वीकारले जात नाही, कारण सत्य स्वीकारल्याने संपूर्ण सामाजिक रचना हादरू शकते.
हेच भारतीयत्वाचे खरे संकट आहे—सत्याची भीती. लेखकाच्या मनोगतातून स्पष्ट होते की, ही कादंबरी सत्याचा जयघोष करण्यासाठी नाही, तर सत्य दडपले जाते तेव्हा काय होते, हे दाखवण्यासाठी आहे. हा दृष्टिकोन भारतीय तत्त्वज्ञानातील “सत्यमेव जयते” या मूल्याशी निगडित आहे, पण त्याची कठोर चिकित्सा करतो.

भारतीयत्व : गौरवगान की आत्मपरीक्षण?

हिंदू…? महाजन ही कादंबरी भारतीयत्वाचे गौरवगान करत नाही; ती भारतीयत्वाचा आत्मसंवाद घडवते. लेखक स्वतः मान्य करतो की, या कादंबरीत त्यांनी कोणताही उपदेश दिलेला नाही. त्यांनी केवळ आरसा धरला आहे. आरशात दिसणारे प्रतिबिंब स्वीकारायचे की नाकारायचे—हा अधिकार वाचकाचा आहे.
भारतीय परंपरेत आत्मपरीक्षणाला नेहमीच महत्त्व दिले गेले आहे. “नेति नेति” म्हणत सत्याचा शोध घेणारी ही परंपरा ‘हिंदू…? महाजन’मध्ये साहित्यातून प्रकट होते. म्हणूनच ही कादंबरी भारतीयत्वाशी संघर्ष करत नाही; ती भारतीयत्व अधिक प्रगल्भ बनवण्याचा प्रयत्न करते.

प्रश्न विचारणारे भारतीयत्व

एन. शिवदास यांच्या मनोगतातून स्पष्ट होते की, हिंदू…? महाजन ही कादंबरी समाजातील विसंगतींवर बोट ठेवणारी, पण समाजाला नाकारणारी नाही. ती भारतीय संस्कृतीतील मूल्यांशी संवाद साधते—आंधळ्या भक्तीने नव्हे, तर विवेकाने. भारतीयत्व म्हणजे केवळ अभिमान नव्हे; भारतीयत्व म्हणजे स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची हिंमत.
म्हणूनच हिंदू…? महाजन ही कादंबरी भारतीयत्वाला प्रश्न विचारते, आणि म्हणूनच ती खरी भारतीय कादंबरी ठरते. कारण प्रश्न विचारण्याची परंपराच भारताची खरी ओळख आहे.