The Fascinating World of Insects: Exploring the Silk Industry | By Dhananjay Shaha
किटकांच्या दुनियेत – विविध किटकांची माहिती करून देणारी मालिका
यामध्ये आज रेशीम उद्योग…
लेखक – धनंजय शहा ( 94230 68807)
अभिवाचन – रसिका तुळजापूरकर
रेशीम हा अत्यंत आकर्षक, मृदू, चमकदार आणि देखणा वस्त्रप्रकार आहे. भारतात रेशीमाला “पावन वस्त्र” मानले जाते. सण-समारंभ, विवाहसोहळे, धार्मिक विधी यांच्यात रेशीम वस्त्रांना खास स्थान असते. रेशीम उद्योग हा भारतातील सर्वात जुने, नाजूक पण अत्यंत महत्त्वाचे आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर उद्योग मानला जातो.
रेशीम हे रेशमी कीटकाच्या कोषापासून (cocoon) मिळणारे नैसर्गिक धागे आहेत. हे धागे वस्त्र बनवण्यासाठी वापरले जातात. रेशीम कीटकाला ‘बोमबिक्स मोरी’ (Bombyx Mori) असे वैज्ञानिक नाव आहे. रेशीम हा वनस्पतीजन्य नसून प्राणिजन्य नैसर्गिक धागा आहे.
रेशीमचा भारतातील इतिहास ५००० वर्षांहून अधिक पुरातन आहे. चिनी प्रवासी फाहियान आणि ह्यूएन त्संग यांच्या प्रवासवर्णनात भारतातील रेशीम व्यापाराचा उल्लेख आहे. कांचीपुरम, वाराणसी, मैसूर, धारवाड, पैठण ही रेशीम उत्पादनात प्रसिद्ध ठिकाणे आहेत. रेशीम वस्त्र ही श्रीमंती, वैभव आणि सांस्कृतिक अभिमानाचे प्रतीक मानली गेली आहेत.
भारत हा चीननंतर जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा रेशीम उत्पादक देश आहे. भारतात चार प्रकारचे रेशीम तयार होतात:
रेशीम उद्योगात महिलांचा सहभाग ६० टक्क्यांहून अधिक आहे. विशेषतः विणकाम, रंगकाम आणि कोष प्रक्रियेत महिलांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग आहे. त्यामुळे महिलांच्या स्वयंपूर्णतेसाठी आणि आर्थिक सक्षमीकरणासाठी रेशीम उद्योग हे एक प्रभावी साधन ठरते.
भारतातील रेशीम उद्योग नवीन तंत्रज्ञान, जैविक रेशीम उत्पादन, आणि डिजिटलीकरण यामुळे नव्या उंचीवर पोहोचू शकतो. रेशीम उत्पादनात सेंद्रिय (organic) व इको-फ्रेंडली दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरणार आहे. स्थानिक हस्तकला बाजार आणि निर्यात क्षेत्र यामध्ये मोठी वाढ होऊ शकते.
रेशीम उद्योग हा केवळ वस्त्रनिर्मितीचा व्यवसाय नाही, तर तो भारताच्या संस्कृतीचा, परंपरेचा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. याला प्रोत्साहन देणे, टिकवणे आणि आधुनिक करणे हे आपल्या देशाच्या आत्मनिर्भरतेसाठी आवश्यक आहे.
दैविकी उदार वाणीने प्रज्वलणारे नवरसांचे दीप ज्ञानेश्वरीतील माउलींची प्रत्येक ओवी साधकाच्या अंतःकरणाला स्पर्श करून जीवनाकडे…
आधुनिक समाजातील दिखाऊपणा, अहंकार, भेदाभेद आणि विवेकाचा ऱ्हास यावर तुकाराम महाराजांच्या विचारांची मूल्यवान चिकित्सा करणारा…
कुपोषण ही केवळ अन्नाच्या अभावाची समस्या नसून ती आरोग्य, शिक्षण, स्वच्छता, आर्थिक परिस्थिती आणि सामाजिक…
बाजरी, ज्वारी, नाचणी, मका आणि कडधान्ये केवळ कच्चा शेतमाल न राहता त्यापासून पौष्टिक स्नॅक्स, पफ्स,…
कणकवली- समाज साहित्य प्रतिष्ठान - सिंधुदुर्ग आणि मिळून साऱ्याजणी परिवार - कणकवली यांच्यावतीने कवयित्री मनीषा…
स्टेटलाइन - रायगडच्या १२४ गावांच्या जमिनीवर उभी राहणारी ‘तिसरी मुंबई’ जागतिक दर्जाचे आर्थिक केंद्र बनविण्याचे…