काळाला ओळखतो, तो काळाच्या गुलामगिरीतून होतो मुक्त

जै चोकडिया सहस्त्र जाये । तैं ठायेठावो विळुचि होय ।
आणि तेसेंचि सहस्त्रे भरियें पाहें । रात्री जेथ ।। १५६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – चार युगांच्या जेव्हां हजार फेऱ्या होतात, तेव्हां ब्रह्मदेवाचा एक पूर्ण दिवसच होतो व पाहा, त्याचप्रमाणे हजार चौकड्या भरल्या म्हणजे जेथील एक रात्र होतें.

या चार ओळींत माउलींनी काळ, विश्व, सृष्टी आणि मानवी अहंकार यांना एकाच वेळी उघडं पाडलं आहे. आपण ज्याला काळ म्हणतो, तो आपल्या दृष्टीने मोजता येणारा आहे—दिवस, रात्र, महिने, वर्षं, आयुष्य. पण ज्ञानेश्वर सांगतात, हा काळ सार्वत्रिक नाही; तो सापेक्ष आहे. जसं आपण एखाद्या मुंगीसाठी पर्वत आहोत, तसं ब्रह्मांडाच्या दृष्टीने आपण क्षणभरही नाही. माणसाचा काळ वेगळा, देवांचा वेगळा आणि ब्रह्मदेवाचा तर अजूनच वेगळा!

चार युगांची एक चौकडी—सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलि. आपल्यासाठी ही चौकडी म्हणजे प्रचंड कालखंड. पिढ्या संपतात, संस्कृती बदलतात, राज्यं उभी राहतात आणि नष्ट होतात. आपल्यासाठी एक युग म्हणजे इतिहासाचा पर्व. पण ज्ञानेश्वर सांगतात—अशा हजार चौकड्या म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस!
आणि तितक्याच हजार चौकड्या म्हणजे त्याची एक रात्र.

इथे माउली एक सूक्ष्म पण जबरदस्त धक्का देतात. आपण ज्याला “सृष्टीचा आरंभ” आणि “सृष्टीचा अंत” म्हणतो, ते ब्रह्मदेवाच्या दृष्टीने केवळ झोपेत डोळे मिटणं आणि उघडणं आहे. आपण ज्याला प्रलय म्हणतो, तो त्याच्यासाठी रात्र आहे. आणि आपण ज्याला सृष्टीनिर्मिती म्हणतो, तो त्याचा दिवस!. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते—सृष्टी नाश पावत नाही; ती केवळ प्रकट-अप्रकट होत राहते. माणूस मात्र प्रत्येक वेळी घाबरतो. प्रलय म्हणजे सर्वकाही संपलं असं वाटतं. पण ज्ञानेश्वर सांगतात, “संपतं काहीच नाही, फक्त आविष्कार बदलतो.”

हे समजलं की मानवी अहंकार आपोआप विरघळायला लागतो. कारण आपण ज्याला फार मोठं मानतो—आपलं आयुष्य, आपली कर्तृत्वं, आपली दुःखं—ती सगळी ब्रह्मांडाच्या मोजपट्टीवर क्षणभरही नाहीत. एका ब्रह्मदिवसात हजारो संस्कृती उगवतात आणि मावळतात. हजारो राम, कृष्ण, बुद्ध, महावीर येऊन जातात. आणि ब्रह्मदेवासाठी ते काही विशेष घडत नाही ! यातून निराशा नाही, उलट विलक्षण दिलासा आहे. कारण जर आपण इतके क्षुल्लक असलो, तर आपली दुःखंही तितकीच क्षुल्लक ठरतात. आपल्या अपयशांचं ओझं हलकं होतं. आपल्याला वाटतं—हे दुःख आयुष्यभराचं आहे. पण ज्ञानेश्वर सांगतात—हे दुःख तर काळाच्या एका ठिपक्याइतकंसुद्धा नाही.

या ओवीत “ठायेठावो विळुचि होय” हा शब्दप्रयोग फार अर्थपूर्ण आहे. ठिकठिकाणी फिरणारा काळ, अनंत प्रवास करणारा कालचक्र, एका ठिकाणी स्थिर होतो—तो ब्रह्मदेवाचा दिवस होतो. म्हणजेच आपल्यासाठी जो काळ धावतो, तो ब्रह्मासाठी थांबलेला आहे. आपली घाई, आपली धडपड, आपली अस्वस्थता—ही सगळी मानवी मोजमापाची देणगी आहे. याच ठिकाणी अध्यात्माचा खरा अर्थ उलगडतो. अध्यात्म म्हणजे संसार सोडणं नाही, तर काळाच्या भानातून मुक्त होणं. जो मनुष्य “मी आत्ता काय मिळवलं?” यापलीकडे जाऊन “मी या अनंत प्रवाहात कुठे उभा आहे?” हे पाहू शकतो, तो खऱ्या अर्थाने जागा होतो.

ज्ञानेश्वर इथे अर्जुनाला युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर सांगत आहेत—तू ज्या क्षणाला मोठं मानतोस, तो क्षण अनंताच्या दृष्टीने काहीच नाही. त्यामुळे मोह, भय, शोक, आसक्ती यांना धरून बसू नकोस. कारण काळच जर इतका विशाल असेल, तर तू त्यात अडकून का पडतोस? ब्रह्मदेवाचा दिवस-रात्र यांची ही संकल्पना म्हणजे केवळ खगोलशास्त्रीय माहिती नाही. ती मानसिक मुक्तीची गुरुकिल्ली आहे. आपण सतत “उशीर झाला”, “वेळ निघून गेली”, “आता काहीच शक्य नाही” असं म्हणतो. पण ज्ञानेश्वर सांगतात—अनंताच्या दृष्टीने कधीच उशीर होत नाही. सृष्टीच जर रोज निर्माण होत असेल आणि नष्ट होत असेल, तर तुझ्या आयुष्यातील बदल कसे अशक्य असतील?

या ओवीतून एक गोड पण कठोर सत्य पुढे येतं—आपण केंद्र नाही. ब्रह्मांड आपल्याभोवती फिरत नाही. उलट, आपणच त्या विराट प्रवाहात वाहत आहोत. हे मान्य केलं की अहंकार गळून पडतो. आणि जिथे अहंकार गळतो, तिथे भक्ती उगवते. माणूस स्वतःला फार गंभीरपणे घेतो. आपली पदं, प्रतिष्ठा, नाव, इतिहास—हे सगळं जपतो. पण ज्ञानेश्वर हसत सांगतात—अरे, हजार युगं गेली तरी ब्रह्मदेवाची सकाळही होत नाही! मग तू कोणत्या मोजमापाने स्वतःला शाश्वत मानतोस? पण याचा अर्थ जीवन निरर्थक आहे असा मुळीच नाही. उलट, ते अधिक मौल्यवान ठरतं. कारण इतक्या अल्प काळातही जर माणूस सत्य जाणू शकतो, प्रेम करू शकतो, मुक्त होऊ शकतो—तर तेच खऱ्या अर्थाने अद्भुत आहे.

या ओवीतून माणसाला एक नवा दृष्टीकोन मिळतो—काळाच्या पलीकडे पाहण्याचा. तेव्हाच समजतं की जन्म-मृत्यू ही भयावह गोष्ट नसून सृष्टीच्या श्वासोच्छ्वासाचा भाग आहे. जसं श्वास घेताना आत आणि सोडताना बाहेर—तसंच सृष्टी प्रकटते आणि लय पावते. ज्ञानेश्वरांची ही ओवी म्हणजे मानवी आयुष्याच्या गडद प्रश्नांवर टाकलेला विराट प्रकाश आहे. “मी कोण?”, “मी किती मोठा?”, “माझं दुःख किती खोल?”—या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं या चार ओळींत सामावलेली आहेत.

शेवटी एवढंच उरतं—जो काळाला ओळखतो, तो काळाच्या गुलामगिरीतून मुक्त होतो. आणि जो मुक्त होतो, त्याच्यासाठी दिवस-रात्र, जन्म-मृत्यू, लाभ-हानी—सगळं समान होतं. हीच या ओवीची खरी फलश्रुती आहे.