कुंकुम हे देवीचे, मंगलतेचे अन् सौंदर्याचे प्रतीक

कुंकमाचें भरींव । सिद्धरसाचें वोतींव ।
मज पाहतां सावेव । शांतिचि ते ।। २५५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – केशरानें पूर्ण भरलेले किंवा अमृताचें ओतलेले, अथवा तें पाहातांना मला असें वाटतें कीं, ती मूर्तिमंत शांतीच आहे.

ज्ञानदेवांनी आपल्या अमृतमय भाषेत ‘ध्यान’ या अत्यंत सूक्ष्म व श्रेष्ठ साधनेचे वर्णन करताना जी गागर भरली आहे, ती केवळ शब्दांची नव्हे तर आत्म्याच्या गाभ्यातून उमटणाऱ्या अनुभूतीची आहे. अध्याय सहाव्यातील ही २५५ वी ओवी त्या ध्यानस्थितीचे एक सुरेल, गूढ, रसाल आणि अत्यंत सुंदर चित्र रंगवते. ही ओवी पाहताना असे वाटते की ज्ञानदेवांनी ध्यानरूप अनुभवाचे सगुण वर्णन करत त्या निर्गुणाच्या साक्षात्कारालाच स्वरूप दिले आहे.

ओवीचा शब्दार्थ व भावार्थ:

कुंकमाचें भरींव – केशर, कुंकुम अथवा सौंदर्याची प्रतीक असणारी अशी रंगत, जिच्यामध्ये सौम्यता, तेज, गंध आणि शोभा यांचा संगम आहे.
सिद्धरसाचें वोतींव – सिद्ध, म्हणजे परिपूर्ण झालेले; रस, म्हणजे दिव्य अनुभूतीचा सार. हे रूप जणू काही सिद्ध झालेल्या, परिपक्व अशा योगरसाने ओतप्रोत भरले आहे.
मज पाहतां सावेव – मी पाहिलं, आणि माझ्या अंतरात्म्यास साक्षात्कार झाला की हे काही साधंसोपं दृश्य नाही…
शांतिचि ते – ती मूर्तिमंत शांतताच होती.

ध्यानातील साकारतेचे दर्शन:

ज्ञानदेव येथे ध्यानधारणेच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात, जिथे साधक ध्यानात पूर्णपणे विलीन झाला आहे. त्या साधकाचे अंतःकरण इतके निर्मळ, शांत आणि शुद्ध झाले आहे की त्या ध्यानाच्या मूर्त स्वरूपालाच ज्ञानदेव सगुण रूपात रंगवतात. येथे ‘शांती’ ही एखाद्या स्त्रीच्या रूपात प्रकट होते, जी कुंकुमाने सजलेली आहे, जिच्या अस्तित्वात सिद्धांचा अनुभव गंधासारखा दरवळतो, आणि जी केवळ एक ‘भावना’ नसून एक ‘साक्षात अनुभव’ झाली आहे.

प्रतीकात्मकता:

ही ओवी ही प्रतीकांच्या पातळीवर खूप गहन आहे:
कुंकमाचें भरींव – कुंकुम हे देवीचे, मंगलतेचे आणि सौंदर्याचे प्रतीक आहे. ध्यानाची अवस्था म्हणजे साक्षात्काराचा मंगल क्षण आहे. येथे कुंकुम म्हणजे ध्यानाची दिव्य शोभा.
सिद्धरसाचें वोतींव – सिद्धरस म्हणजे ध्यानातून उत्पन्न होणारा परमानंद, जो केवळ अनुभवता येतो, वर्णन करता येत नाही. ध्यानात परिपूर्णतेचा झरा वाहतो, आणि त्यातच शांतता जन्म घेते.
मज पाहतां सावेव – ज्ञानदेव स्वतः येथे साधकाच्या नजरेतून पाहतात. ते म्हणतात, ‘मी पाहिलं’ पण त्या ‘पाहण्यात’ इंद्रियांची कृती नाही, ती अनुभूतीची झलक आहे.
शांतिचि ते – शेवटी ती ‘शांती’ सगुण रूप घेऊन समोर उभी राहते. ही ‘शांती’ म्हणजे नुसती शांतता नव्हे, तर निर्गुण ब्रह्माची साक्षात मूर्त रूपातली अनुभूती.

ध्यानस्थितीतील सौंदर्यदर्शन:

ज्ञानदेव येथे ध्यानाला सौंदर्याच्या परमोच्च पातळीवर नेऊन ठेवतात. या ओवीत ध्यान साकार झालं आहे – जणू एखाद्या काव्यरूपात प्रकट झालेलं ब्रह्मस्वरूप आहे. ही भावना भगवद्गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील “यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति” या श्लोकाशी मिळतीजुळती आहे. सगुणतेतून निर्गुणता जाणवते, आणि त्या ध्यानाच्या रूपात ‘शांती’ साकार होते.

ध्यानातील दिव्यता व गूढता:

‘सिद्धरस’ हा शब्द अत्यंत सूचक आहे. ध्यानातील अनुभूती ही केवळ साधना वा प्रयत्नातून आलेली नसते, ती गुरुकृपा, अंतःकरणाची निर्मळता आणि तपश्चर्येच्या उत्कर्षातून उमटलेली असते. ‘वोतींव’ म्हणजे ती त्या सिद्धरसाने ओतप्रोत भरलेली आहे. म्हणजेच ही केवळ सुंदर मूर्ती नाही, तर अनुभवांनी भरलेली, परिपक्वतेची मूर्ती आहे.

ध्यान हे केवळ एक मानसिक क्रिया नाही, ती एक अनुभूतीजन्य अवस्था आहे जिथे साधक स्वतःला विसरतो, आणि त्याचं अस्तित्व त्या शांततेच्या महासागरात विलीन होतं.

“शांती” – एक अनुभव, एक मूर्ती:

सामान्यतः आपण शांती या शब्दाचा अर्थ “गोंधळ नसलेली अवस्था”, किंवा “मनाची स्थिरता” असा घेतो. परंतु येथे ज्ञानदेव ‘शांती’ या संकल्पनेला सगुण रूप देतात. जणू ती एखादी साक्षात देवी आहे – सौंदर्य, तेज, रस, परिपक्वता आणि गूढता यांनी युक्त. ही शांती ‘बाहेर’ नाही, ती ध्यानातून ‘उद्भवते’.
तुम्ही ध्यानाच्या अतिशांत, अतींद्रिय अवस्थेत गेल्यावर जेव्हा आतमधून ती अनुभूती प्रकटते – तेव्हा ती कुठलीही प्रतिमा नसते, तर ‘शांती’चं रूप बनून समोर उभी राहते.

ज्ञानदेवांचा काव्यात्म सौंदर्यदृष्टी:

या ओवीत काव्यात्मता ही ध्यानाच्या पारमार्थिक स्वरूपाशी एकरूप झाली आहे. “कुंकमाचें भरींव” ही उपमा केवळ सौंदर्यदर्शक नाही, ती भावदर्शन करणारी आहे. “सिद्धरसाचें वोतींव” ही भावना अनुभवाच्या शिखराची प्रतीती देते. आणि “मज पाहतां सावेव” हे वाक्य साधकाच्या अंतःकरणातील शब्द आहे – जे साक्षात्कारी सत्याशी साक्षात्कारानंतर उमटते. शेवटी “शांतिचि ते” हे निष्कर्ष नाही, तर ध्यानाचे स्वरूप आहे.

व्यावहारिक व आध्यात्मिक दृष्टी:

या ओवीचा उपयोग आपण ध्यानसाधनेच्या मार्गदर्शक म्हणून करू शकतो. ती आपल्याला सांगते की: ध्यानाची अवस्था ही कुठल्यातरी बाह्य कृतीने साध्य होत नाही, ती अंतःकरणाच्या परिपक्वतेने प्राप्त होते. ते एक ‘अवस्था’ नसून एक ‘दृष्टी’ आहे – जिथे सर्वकाही शांततेच्या, दिव्यतेच्या आणि परमसत्याच्या स्वरूपात दिसू लागते. ध्यानाचा हेतू फक्त चित्तशुद्धी नसून, त्या चित्तातून साक्षात्कार होऊन शांतीचे मूर्त स्वरूप प्रकट होणे हा आहे.

संतपरंपरेतील दृष्टीने:

या ओवीचा संबंध एकूणच संतपरंपरेच्या ‘अनुभवसिद्ध’ तत्वज्ञानाशी जोडता येतो. समर्थ रामदास म्हणतात, “शांतिंवाचून वाचाळपणा। साधुपणाचाच तो अपमाना।।” म्हणजेच, साधकाचे अंतिम साध्य ही शांती आहे. ज्ञानदेव या शांतीला केवळ मानसिक अवस्था न मानता, एक सगुण अनुभव बनवतात – जिथे ती साधकाच्या अंतःकरणात प्रकट होते.

गुरुकृपेची भूमिका:

अशा दिव्य अनुभवापर्यंत जाण्यासाठी फक्त ध्यान पुरेसे नाही. गुरुकृपा, आत्मशुद्धी आणि अखंड साधना आवश्यक आहे. ज्ञानदेवांचा प्रत्येक ओवीतून उमटणारा रस गुरुकृपेच्या झऱ्याने ओथंबलेला आहे. “मज पाहतां सावेव” या ओवीत ते स्वतःचं दृष्टिकोन सांगत आहेत, पण तो दृष्टिकोन त्यांना गुरुकृपेमुळे प्राप्त झाला आहे.

निष्कर्ष:

“कुंकमाचें भरींव । सिद्धरसाचें वोतींव । मज पाहतां सावेव । शांतिचि ते ।।”
ही ओवी केवळ वर्णन नाही, ती ध्यानाचा साक्षात अनुभव आहे. ती सांगते की ध्यानात मग्न झाल्यावर जिथे साधक आपलं अस्तित्व विसरतो, तिथे जे उरतं ते ‘शांती’चं दिव्य रूप असतं. ज्ञानदेवांनी त्या अनुभूतीला शब्दांत पकडलं, ते शब्द कधी कुंकमासारखे सौम्य, कधी सिद्धरसासारखे गूढ, तर कधी अनुभूतीच्या दरवाजावर उभे असणारे वाटतात.
ही ओवी आपल्याला ध्यानाच्या मूर्तिमंत स्वरूपाची साक्ष देऊन जाते. ती ओवी वाचताना आपणही एक क्षणभर त्या ‘शांती’च्या दर्शनात सामावून जातो – जिथे शब्द संपतात आणि अनुभव सुरू होतो.