शरीर-मनाच्या चंचलतेवर नियंत्रण मिळवण्याचे मूळबन्ध हे एक प्रवेशद्वार

अर्जुना हें जाण । मूळबंधाचे लक्षण ।
वज्रासन गौण । नाम यासी ।। १९९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना, हें मूळबंधाचे लक्षण आहे, असें समज, याचेच वज्रासन असें गौण नांव आहे.

मूळबन्धाचे लक्षण आणि त्याचे अंतर्मुख अध्यात्म

ज्ञानेश्वरी म्हणजे आत्मज्ञानाचा एक अखंड प्रवाह. तिच्या सहाव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला ध्यानयोगाचे गूढ समजावत आहेत. ही ओवी त्या पाठ्यक्रमाचा एक सूक्ष्म परंतु अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. योगाभ्यासात विविध आसनं, प्राणायाम आणि ध्यान यांचा उल्लेख होतो. परंतु ह्या साऱ्या साधनांचा जो गाभा आहे, तो आहे अंतर्मुख होणे. आणि त्यासाठी शरीर-मनाच्या चंचलतेवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक ठरते. मूळबन्ध हे त्या नियंत्रणाचे एक प्रवेशद्वार आहे.

ही ओवी अत्यंत लहान आहे पण त्यामध्ये संपूर्ण योगशास्त्राची एक कळी पकडलेली आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात – “हे बघ अर्जुना, हेच मूळबन्धाचं खरे लक्षण आहे. आणि त्यालाच गौण नावानं वज्रासन म्हणतात.”

या एका विधानामध्ये श्रीकृष्णाने साधनेसाठी आवश्यक असलेल्या शरीरशुद्धी, स्थिरता आणि ऊर्जेच्या नियंत्रणाचे संकेत दिले आहेत. ज्ञानेश्वरांनी या ओवीद्वारे केवळ मूळबन्धाचे वर्णन केलेले नाही, तर त्यामागची अंत:प्रवृत्ती, साधकाची वृत्ती आणि त्याचा अंतिम ध्येय – आत्मसमाधान – याकडे मार्गदर्शन केले आहे.

१. मूळबन्ध म्हणजे काय?

‘मूळबन्ध’ हा योगशास्त्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचा बन्ध आहे. संस्कृत शब्द ‘मूळ’ म्हणजे मूळ, मुळाधार – म्हणजे शरीराचा तळ भाग किंवा पेल्विक क्षेत्र. ‘बन्ध’ म्हणजे बंद करणे, पकडून ठेवणे. त्यामुळे मूळबन्ध म्हणजे – मुळाधार क्षेत्रावर नियंत्रण ठेवणे.

हे केवळ शारीरिक बन्ध नाही, तर मानसिक आणि ऊर्जात्मक शिस्तीचा भाग आहे. हे साधना करताना साधक आपल्या मूलाधार प्रदेशातील स्नायूंना आकुंचन देतो, जणू काही मूत्र विसर्जन थांबवण्याचा प्रयत्न करत आहे, आणि या प्रक्रियेमुळे जीवनशक्तीचे नियंत्रण होते.

२. ऊर्जेचं नियंत्रण – कुण्डलिनीचा प्रारंभ:

योगशास्त्रानुसार प्रत्येक मानवी शरीरात प्राणशक्ती असते जी ‘कुण्डलिनी’ म्हणून ओळखली जाते. ही शक्ती मुळाधार चक्रात सुप्त अवस्थेत असते. मूळबन्ध हा त्या सुप्त शक्तीला जागृत करण्याचा एक महत्त्वाचा उपाय आहे.

जेव्हा मूळबन्ध अचूक आणि सातत्याने साधला जातो, तेव्हा ही ऊर्जा वरच्या चक्रांमध्ये प्रवास करू लागते – स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध आणि अखेर सहस्रार चक्र.

यातल्या प्रत्येक टप्प्यावर साधक अधिक सजग, शांत आणि आत्माभिमुख होत जातो. म्हणूनच मूळबन्ध केवळ एका ‘योगिक कृती’पुरता मर्यादित नाही, तर तो आत्मजागृतीचा उगमबिंदू आहे.

३. वज्रासनाचे गौण नांव – त्याचा गूढार्थ:

या ओवीमध्ये ‘वज्रासन’ या शब्दाला ‘गौण नाम’ म्हटले आहे – म्हणजे मूळबन्ध हेच वज्रासनाचे खरे स्वरूप आहे.

वज्र म्हणजे वज्रदेह किंवा स्थैर्य. वज्रासन हे शरीराला स्थिर ठेवणारे, पचन सुधारणारे आणि ध्यानात उपयोगी असे आसन आहे. पण इथे श्रीकृष्ण म्हणतात – मूळबन्धाला वज्रासन म्हणतात.

हे का?

कारण जेव्हा साधक मूळबन्धाची क्रिया अचूक करते, तेव्हा त्याचे शरीरच नव्हे तर चित्तही स्थिर होते. शरीराचे ढाळणे, चित्ताचे भटकणे, प्राणाचा अपव्यय – हे थांबते. ही स्थितीच म्हणजे वज्रवत स्थिती – अडगळ न हलणारी, अखंड जागरूक अशी अवस्था.

म्हणून इथे आसन हा शब्द केवळ शरीराच्या स्थितीसाठी वापरलेला नाही, तर संपूर्ण साधकाच्या एकाग्रतेसाठी वापरलेला आहे.

४. अर्जुनाला उद्देशून – आध्यात्मिक शिष्यत्व:

‘अर्जुना, हे जाण’ – ह्या वाक्यात एक प्रेमपूर्वक उपदेश आहे. ज्ञानेश्वर माउली श्रीकृष्णाच्या तोंडून अर्जुनाला सांगत आहेत. परंतु हे फक्त अर्जुनापुरते मर्यादित नाही. इथे अर्जुन म्हणजे प्रत्येक साधक. मनात संभ्रम असलेला, मार्ग शोधणारा, शरण आलेला साधक.

ज्ञानेश्वर सांगतात – ‘‘हे जाण’’ – म्हणजे जाणून ठेव. शंका नको, अनुभव घे. कारण हे केवळ ऐकण्याचे नाही, हे ‘अनुभवायचे’ आहे. साधना हा सिद्धांत ( थिअरी ) नसून प्रत्यक्ष क्रियाशील प्रवास आहे.

५. शरीर-चित्त यांचे एकात्मीकरण:

योग म्हणजे शरीर आणि चित्त यांचे संयोजन. मूळबन्धाने हेच साधले जाते. जेव्हा शरीराच्या मूळ स्थानाशी निगडित स्नायूंना स्थिरतेने नियंत्रित केले जाते, तेव्हा प्राणवायूचा प्रवाह बदलतो. मनही शांत होऊ लागते. चित्त भटकत नाही. विचारांचा गोंधळ मंदावतो आणि मग ध्यानसिद्धीचा पाया तयार होतो.

६. ज्ञानेश्वर माउलींची शैली – सहजतेत गूढार्थ:

ही ओवी म्हणजे ज्ञानेश्वरांची शैलीच सांगते – सूक्ष्मतेने अमृत सांगणे. एखाद्या विद्वानाने ग्रंथं सांगितली असती, पण माउलीने आईसारखी माया दाखवली. त्यांनी अनुभवाचा सार लोकभाषेत ओविला – जेणेकरून सामान्य भक्तही त्याचा लाभ घेईल.

म्हणूनच इथे ‘गौण नाम’ असा सूचक शब्द वापरून त्यांनी सांगितले – ‘जे दिसते तेच खरे नाही. मूळबन्धाला वज्रासन म्हणणे हे तांत्रिक भाषेत बरोबर असले, तरी त्यामागे एक व्यापक सत्य आहे.’

७. प्रत्यक्ष साधनेतील भूमिका:

वास्तविक ध्यान करताना मूळबन्ध अत्यंत उपयुक्त आहे. जेव्हा ध्यानात बसायचे असेल, विशेषतः प्राणायाम किंवा मंत्रजप करायचा असेल, तेव्हा ही क्रिया केल्यास साधकाची ऊर्जा बाहेर वळण्याऐवजी आत खेचली जाते. हे म्हणजे जणू बाह्य जगाच्या दारांना बंद करून आतल्या देवळात प्रवेश करणे.

८. मन, प्राण आणि आत्मा यांचे संतुलन:

मन चंचल असते, प्राण प्रवाही असतो, आणि आत्मा स्थिर आहे. मूळबन्ध ही क्रिया मन आणि प्राण यांचं एकत्र समन्वय करून आत्माशी जोडते. ही यम-नियमासारखी नीतिशिस्त नाही, की आसनासारखी स्थिती नाही, पण यांच्यातली पुल आहे. ज्याच्या मदतीने साधक आपली ऊर्जाही नियंत्रित करतो, मनही एकाग्र करतो आणि अखेर आत्मात स्थिर होतो.

९. आध्यात्मिक मनोभूमिका:

मूळबन्ध ही क्रिया करताना साधकाच्या मनात काय असावे ? प्रथम, पूर्ण समर्पण – कारण ही कृती स्वतःवर प्रेम करण्याची आणि प्रभुच्या चरणी अर्पण करण्याची आहे.
दुसरे, संयम – कारण ही कृती सूक्ष्म आहे, हळूहळू फळ देणारी आहे.
तिसरे, जागरूकता – कारण ऊर्जेचे नियंत्रण हे अनवधानाने करायचे नसते.
ज्ञानेश्वर माउली इथे अर्जुनासारख्या प्रत्येक साधकाला या भावना मनात ठेवून साधनेत उतरायला सांगतात.

१०. निष्कर्ष – अंतर्मुखतेचा प्रवेशद्वार:

या एका ओवीतून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो. साधना ही बाह्यतेकडून अंतःकरणाकडे नेणारा प्रवास आहे.
मूळबन्ध म्हणजे त्या प्रवासाची सुरुवात केवळ शरीराची स्थिती नाही, तर आत्मशोधाचा आरंभ आहे.

म्हणूनच ज्ञानेश्वर सांगतात की, मूळबन्ध म्हणजे खरे वज्रासन. कारण त्यात शरीराची स्थिरता, चित्ताची एकाग्रता, आणि प्राणशक्तीचे जागरण – हे तिन्ही घटक सामावलेले असतात.

समारोप – अंतर्बंध, आत्मशांती आणि भक्तिपथ:

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी केवळ योगशास्त्राचे तंत्र सांगत नाही, ती आंतरिक योग शिकवते. मूळबन्ध म्हणजे शरीराला, प्राणाला आणि चित्ताला एकत्र बांधणारा अंतर्बंध आहे.
या बंधामधून मुक्ती मिळते – बाह्य बंधनांपासून.
ज्ञानेश्वरांनी जणू आपल्याला सांगितले – “हे बघा, शरीराच्या मूळावर बंध घाला, म्हणजे मनाची मुळेही उचकटली जातील. मगच आत्मा उमजेल.” हीच आहे अध्यात्माची वाट – सुबोध, सूक्ष्म आणि तरीही गूढ. मूळबन्ध म्हणजे त्या वाटेचा पहिला उंबरठा.