जागतिक तापमानवाढ, पर्यावरणीय ऱ्हास, सामाजिक संघर्ष आणि मानवी अस्थिरता आजचे जग अनेक संकटांच्या विळख्यात सापडले आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची प्रगती असूनही मनुष्याच्या अंतर्मनातील असंतुलन वाढतच आहे. अशा वेळी संत ज्ञानेश्वरांनी मांडलेली “नामघोष” ही संकल्पना केवळ आध्यात्मिक साधना नसून, वैयक्तिक परिवर्तनातून सामाजिक आणि जागतिक शांततेकडे नेणारा मार्ग ठरू शकतो. त्यांच्या ओवीतील “अवघें जगचि महासुखें” ही कल्पना आजच्या अस्थिर काळात नव्या अर्थाने उलगडण्याची गरज आहे.
ऐसे माझेनि नामघोषें । नाहीं करिती विश्वाचीं दुःखे ।
अवघें जगचि महासुखें । दुमदुमित भरलें ।। २०० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – याप्रमाणें माझ्या नामघोषानें ते विश्वाची दुःखें नाहींशीं करतात व सर्व जगच ब्रह्मसुखानें जिकडे तिकडे कोंदून भरतात.
संत परंपरेत संत ज्ञानेश्वर यांनी दिलेला “नामघोष” हा केवळ धार्मिक आचार नाही, तर तो मानवाच्या अंतर्मनातील परिवर्तनाचा एक सूक्ष्म, पण अत्यंत प्रभावी मार्ग आहे. “ऐसे माझेनि नामघोषें…” या ओवीतून ते सांगतात की, ईश्वरनामाच्या अखंड स्मरणाने व्यक्तीचे आणि परिणामी विश्वाचे दुःख नाहीसे होऊ शकते आणि सर्वत्र ब्रह्मसुखाचा अनुभव निर्माण होऊ शकतो. परंतु आजच्या वैज्ञानिक, तांत्रिक आणि गुंतागुंतीच्या युगात हा विचार अनेकांना केवळ आध्यात्मिक आदर्श वाटू शकतो. म्हणूनच या ओवीचा अर्थ केवळ भक्तिभावात न पाहता, त्याचा व्यापक सामाजिक, मानसशास्त्रीय आणि पर्यावरणीय संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.
आजचे जग अनेक स्तरांवर संकटात सापडले आहे. पर्यावरणीय हानी, जागतिक तापमानवाढ, पाण्याचे प्रदूषण, जैवविविधतेचा ऱ्हास हे सगळे प्रश्न केवळ भौतिक नाहीत, तर ते मानवी विचारसरणीच्या विकृतीचे परिणाम आहेत. मनुष्याने स्वतःला निसर्गापासून वेगळे समजण्याची चूक केली आणि त्यातून शोषण, वर्चस्व आणि अति-उपभोगाची प्रवृत्ती वाढली. या सर्व संकटांच्या मुळाशी मानवी मनातील असंतुलन, अहंकार, लोभ आणि भीती हीच कारणे आहेत. अशा परिस्थितीत “नामघोष” ही संकल्पना केवळ जप किंवा मंत्र म्हणून नव्हे, तर मनःशुद्धी आणि मूल्यपरिवर्तनाची प्रक्रिया म्हणून समजली पाहिजे.
नामस्मरणाचा मानसशास्त्रीय परिणाम पाहिला, तर तो मनाला स्थिर करतो, ताणतणाव कमी करतो आणि व्यक्तीमध्ये करुणा, सहिष्णुता आणि समभाव निर्माण करतो. आधुनिक न्यूरोसायन्स देखील ध्यान, जप आणि सकारात्मक पुनरावृत्तीच्या प्रक्रियांमुळे मेंदूतील न्यूरल पॅटर्न बदलतात, हे मान्य करते. जेव्हा एखादी व्यक्ती सातत्याने शांतता, प्रेम आणि एकात्मतेची भावना मनात रुजवते, तेव्हा तिच्या वर्तनातही बदल होतो. अशा बदललेल्या व्यक्ती समाजात अधिक संवेदनशील, सहकार्यशील आणि जबाबदार भूमिका निभावतात. त्यामुळे “नामघोष” हा एक प्रकारे वैयक्तिक परिवर्तनाचा बीज आहे, ज्यातून सामाजिक परिवर्तनाची प्रक्रिया सुरू होते.
या ओवीचा अर्थ असा नाही की केवळ नामजप केल्याने बाह्य जगातील सर्व समस्या जादूने नाहीशा होतील. उलट, नामघोष ही एक अंतर्गत जागृती आहे, जी व्यक्तीला योग्य कृतीकडे प्रवृत्त करते. जेव्हा मन शुद्ध होते, तेव्हा निर्णयही शुद्ध होतात. पर्यावरणाच्या संदर्भात पाहिले, तर नामस्मरणातून निर्माण होणारी एकात्मतेची भावना माणसाला निसर्गाशी सुसंवाद साधण्यास प्रेरित करते. “मी आणि निसर्ग” यातील भेद कमी होतो आणि “आपण सर्व एक आहोत” ही जाणीव दृढ होते. अशा जाणीवेने प्रेरित होऊनच शाश्वत विकास, पर्यावरण संवर्धन आणि संसाधनांचा समतोल वापर यांसारख्या संकल्पना व्यवहारात उतरतात.
आजच्या जगातील संघर्ष जातीय, धार्मिक, आर्थिक हे सुद्धा माणसाच्या ‘मीपणा’तून आणि विभाजनाच्या मानसिकतेतून निर्माण झाले आहेत. नामघोष ही या विभाजनाला मोडून काढणारी प्रक्रिया आहे. कारण नामस्मरण करताना व्यक्ती स्वतःला एका व्यापक चेतनेशी जोडते. तेव्हा जाती, धर्म, भाषा, देश या साऱ्या सीमारेषा दुय्यम ठरतात. हीच भावना जर व्यापक प्रमाणावर समाजात रुजली, तर मानवतेचा पाया अधिक मजबूत होईल. अशा स्थितीत संघर्षाऐवजी सहकार्य, स्पर्धेपेक्षा सहअस्तित्व आणि वर्चस्वाऐवजी समता यांना प्राधान्य मिळेल.
विश्वशांती ही केवळ राजकीय करारांमधून किंवा आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या प्रयत्नांतून साध्य होणारी गोष्ट नाही. ती प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात निर्माण होणाऱ्या शांततेवर अवलंबून असते. “अवघें जगचि महासुखें दुमदुमित भरलें” ही कल्पना प्रत्यक्षात आणायची असेल, तर प्रत्येकाने आपल्या मनात शांततेचा दीप प्रज्वलित करणे आवश्यक आहे. नामघोष ही त्या दीपाची वात आहे. जेव्हा लाखो-कोट्यवधी मनांमध्ये ही वात प्रज्वलित होते, तेव्हा तिचा प्रकाश समाजावर आणि विश्वावर पडतो.
याचबरोबर, नामघोषाचा अर्थ कृतीशून्यता नाही. उलट, तो सजग कृतीसाठी प्रेरणा देतो. उदाहरणार्थ, पर्यावरण संवर्धनासाठी काम करणारे अनेक कार्यकर्ते ध्यान, योग किंवा आध्यात्मिक साधनेशी जोडलेले असतात. कारण या साधनांमुळे त्यांना दीर्घकालीन संघर्षासाठी आवश्यक असलेली मानसिक ताकद आणि धैर्य मिळते. त्यामुळे नामस्मरण हे सामाजिक बदलासाठी ऊर्जा देणारे साधन ठरते.
आजच्या डिजिटल आणि वेगवान जगात, माणूस सतत बाह्य उत्तेजनांमध्ये अडकून पडला आहे. त्याला स्वतःशी संवाद साधायला वेळ नाही. अशा वेळी नामघोष ही एक साधी, सहज आणि सर्वांसाठी उपलब्ध अशी पद्धत आहे, जी माणसाला स्वतःशी पुन्हा जोडते. ही जोडणीच त्याला इतरांशी आणि निसर्गाशीही जोडते. परिणामी, एकात्मतेची भावना निर्माण होते, जी विश्वशांतीसाठी अत्यावश्यक आहे.
विश्वशांतीचा संदेश देताना केवळ तत्त्वज्ञान मांडणे पुरेसे नाही; त्याला व्यवहारात आणणे आवश्यक आहे. शिक्षणव्यवस्थेत मूल्यशिक्षणाला प्राधान्य देणे, पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारणे, विविधतेचा आदर करणे आणि संवादातून मतभेद सोडवणे या सर्व गोष्टी नामघोषातून निर्माण होणाऱ्या अंतर्मनाच्या शुद्धतेशी संबंधित आहेत. जेव्हा व्यक्ती स्वतःमध्ये बदल घडवते, तेव्हा तिच्या कुटुंबात, समाजात आणि अखेरीस संपूर्ण जगात बदल घडू लागतो.
संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला एक मूलभूत सत्य सांगते. विश्वातील दुःखाचे मूळ बाहेर नाही, तर ते मानवी मनात आहे. आणि त्या दुःखाचे निराकरणही बाह्य उपायांइतकेच अंतर्मनातील परिवर्तनात आहे. नामघोष हा त्या परिवर्तनाचा मार्ग आहे. तो केवळ धार्मिक विधी नसून, एक सार्वत्रिक मानवी प्रक्रिया आहे, जी कोणत्याही धर्म, पंथ किंवा संस्कृतीच्या चौकटीत मर्यादित नाही.
“अवघें जगचि महासुखें” ही कल्पना केवळ काव्यात्मक स्वप्न नाही, तर ती एक साध्य करण्याजोगी दिशा आहे. त्यासाठी विज्ञान, तंत्रज्ञान, धोरणे यांची गरज आहेच; पण त्याहून अधिक गरज आहे ती मानवी मनाच्या परिवर्तनाची. नामघोष हा त्या परिवर्तनाचा एक प्रभावी मार्ग आहे, जो व्यक्तीपासून सुरू होऊन विश्वापर्यंत पोहोचतो. अशा प्रकारे, संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आजच्या जागतिक संकटांच्या पार्श्वभूमीवर अधिकच सुसंगत आणि मार्गदर्शक ठरते.
ज्ञानेश्वरांची आदर्श राज्यकल्पना : विश्वास, स्वातंत्र्य आणि सुव्यवस्था