स्त्रीशक्तीच्या प्रत्येक रूपात परमात्म्याचेच दर्शन

एवं नारींमाझारीं । या सातही शक्ति मीचि अवधारीं ।
ऐसें संसारगजकेसरी । म्हणता जाहला ।। २८० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – याप्रमाणे स्त्रीवर्गामध्ये या सातही शक्ति मीच आहे, असे समज, असे संसाररूपी हत्तीला मारणारा श्रीकृष्णरूपी सिंह म्हणाला.

स्त्रीच्या अस्तित्वाकडे पाहताना तिच्या केवळ बाह्य रूपाचे दर्शन घेऊन चालत नाही, तर तिच्या अंतःकरणात वसणाऱ्या शक्तीचे, तिच्या कर्तृत्वाचे आणि तिच्या जीवनाला दिशा देणाऱ्या चैतन्याचे दर्शन घ्यावे लागते. स्त्री म्हणजे केवळ एका कुटुंबाची आधारवड असलेली व्यक्ती नव्हे, तर सृष्टीच्या निर्मितीपासून तिच्या संवर्धनापर्यंत अखंड कार्यरत असलेली एक विलक्षण शक्ती आहे. तिच्या ठायी असलेले प्रेम, करुणा, धैर्य, बुद्धिमत्ता, विवेक, सहनशीलता आणि सर्जनशीलता ही तिच्या व्यक्तिमत्त्वाची विविध रूपे आहेत. या रूपांकडे पाहताना श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्त्रीवर्गामध्ये असलेल्या सातही शक्ती माझ्याच आहेत, असे सांगतात. या विधानातून माऊलींनी स्त्रीशक्तीच्या अंतरंगात दडलेल्या परमात्मतत्त्वाचे दर्शन घडविले आहे. परमेश्वर एखाद्या विशिष्ट रूपात, विशिष्ट स्थानी किंवा विशिष्ट व्यक्तीमध्येच सीमित नसतो. तो ज्या ज्या ठिकाणी चैतन्याच्या रूपाने प्रकट होतो, त्या त्या ठिकाणी त्याचे अस्तित्व अनुभवता येते. स्त्रीच्या ठायी असलेल्या शक्तींचे मूळही याच चैतन्यात आहे.

या ओवीतील ‘या सातही शक्ति मीचि’ हे शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहेत. भगवंताने स्त्रीच्या ठायी असलेल्या शक्ती स्वतःपासून वेगळ्या मानलेल्या नाहीत. उलट, त्या सर्व शक्तींचे मूळ आपणच आहोत, असे सांगितले आहे. याचा अर्थ स्त्रीचे सामर्थ्य हे केवळ तिच्या शारीरिक क्षमतेत किंवा सामाजिक भूमिकेत मोजता येत नाही. तिच्या मनातील आत्मविश्वास, संकटांना सामोरे जाण्याची जिद्द, नात्यांमध्ये प्रेम टिकविण्याची वृत्ती, अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य आणि नव्या जीवनाची निर्मिती करण्याची सर्जनशीलता या सगळ्यांमधून तिच्यातील शक्ती प्रकट होत असते. ही शक्ती कधी मातेच्या वात्सल्यातून दिसते, कधी विदुषीच्या प्रज्ञेतून प्रकट होते, कधी रणांगणावर उभ्या राहिलेल्या वीरांगनेच्या शौर्यातून व्यक्त होते, तर कधी समाजातील वंचितांसाठी झटणाऱ्या सेवाभावी स्त्रीच्या कार्यातून अनुभवास येते. रूपे वेगवेगळी असली, तरी त्यामागील चैतन्य एकच आहे, ही अद्वैतदृष्टी या ओवीतून उलगडते.

स्त्रीशक्तीचा विचार करताना भारतीय आध्यात्मिक परंपरेतील शक्तितत्त्व लक्षात घ्यावे लागते. शिव आणि शक्ती यांचे नाते हे केवळ दोन स्वतंत्र तत्त्वांचे नाते नाही, तर अस्तित्व आणि त्याच्या क्रियाशीलतेचे नाते आहे. शक्तीशिवाय शिवाचे कार्य प्रकट होऊ शकत नाही आणि चैतन्याशिवाय शक्तीला दिशा मिळू शकत नाही. या तत्त्वज्ञानात शक्ती ही सृष्टीच्या निर्मितीची, पालनाची आणि परिवर्तनाची प्रेरणा मानली जाते. ज्ञानेश्वरीतील या ओवीचा भावार्थही याच व्यापक आध्यात्मिक भूमिकेशी जोडलेला आहे. भगवंत सर्वत्र आहे, असे म्हणणे आणि सर्वत्र असलेल्या चैतन्याची जाणीव ठेवून जगणे, या दोन गोष्टींमध्ये फरक आहे. पहिली गोष्ट श्रद्धेची असते; दुसरी अनुभूतीची असते. स्त्रीच्या कर्तृत्वात परमात्मशक्तीचे दर्शन घडू लागले, की तिच्याकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते. तिच्या कार्याला दुय्यम समजण्याऐवजी त्यामागील सामर्थ्याचा आदर करण्याची जाणीव निर्माण होते.

माऊलींनी या ओवीच्या अखेरीस श्रीकृष्णाला ‘संसारगजकेसरी’ असे संबोधले आहे. संसाररूपी हत्तीला पराभूत करणारा सिंह, असा या शब्दाचा भावार्थ आहे. हत्तीची प्रतिमा विशालता, जडत्व आणि प्रचंड सामर्थ्य यांची आठवण करून देते; तर सिंह निर्भयता, जागरूकता आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. संसाराच्या मोहात, अहंकारात आणि देहबुद्धीत अडकलेल्या जीवाला त्यातून बाहेर काढणारे ज्ञान म्हणजेच श्रीकृष्णाचे मार्गदर्शन. संसार सोडून जाणे म्हणजेच आध्यात्मिक मुक्ती नव्हे; संसारात राहून त्याच्या मोहाने बांधले न जाणे, ही खरी साधना आहे. नातेसंबंध, कर्तव्ये, यशापयश आणि सुखदुःख यांच्या गर्दीत माणूस स्वतःचे मूळ स्वरूप विसरतो. तो बाह्य रूपांना अंतिम सत्य मानतो आणि व्यक्तीच्या अंतरंगातील चैतन्याकडे दुर्लक्ष करतो. अशा वेळी श्रीकृष्णाचे हे वचन आपल्याला बाह्य भेदांच्या पलीकडे पाहण्याची दृष्टी देते. स्त्रीच्या ठायी असलेली शक्ती भगवंताचीच अभिव्यक्ती आहे, हे समजले की तिच्या सामर्थ्याचा अपमान करणे म्हणजे त्या चैतन्याच्या गौरवाकडे पाठ फिरविणे होय.

या ओवीचा सामाजिक अर्थही तितकाच महत्त्वाचा आहे. स्त्रीला शक्तीस्वरूप मानणाऱ्या संस्कृतीने तिच्या सामर्थ्याचा प्रत्यक्ष जीवनातही सन्मान केला पाहिजे. तिच्या कर्तृत्वाची पूजा केवळ उत्सवांमध्ये करून उपयोग नाही; तिच्या विचारांना स्थान देणे, तिच्या निर्णयस्वातंत्र्याचा आदर करणे, तिला शिक्षणाच्या आणि प्रगतीच्या समान संधी उपलब्ध करून देणे, तिच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणे आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विकास होऊ देणे, ही त्या पूजेची खरी फलश्रुती आहे. एका बाजूला स्त्रीला देवी म्हणायचे आणि दुसऱ्या बाजूला तिच्या क्षमतेवर मर्यादा घालायच्या, हा विरोधाभास आध्यात्मिक दृष्टीनेही योग्य ठरत नाही. कारण भगवंताचे अस्तित्व तिच्या ठायी मान्य केले, तर तिच्या आत्मसन्मानालाही मान्यता द्यावी लागते. तिचे सामर्थ्य ओळखणे म्हणजे तिच्यावर उपकार करणे नव्हे, तर तिच्यात असलेल्या चैतन्याचा सहज स्वीकार करणे होय.

स्त्रीशक्ती ही केवळ स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वापुरती मर्यादित नसते. ती संपूर्ण समाजाच्या उन्नतीशी जोडलेली असते. एका स्त्रीला ज्ञान मिळाले, तर तिच्या विचारविश्वाचा विस्तार होतो; तिच्या विचारांचा प्रभाव कुटुंबावर, पुढच्या पिढीवर आणि समाजावर पडतो. एका स्त्रीला स्वावलंबनाची संधी मिळाली, तर ती केवळ स्वतःचे जीवन घडवत नाही, तर इतरांसाठीही शक्यतांची नवी दारे उघडते. एखादी स्त्री अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवते, तेव्हा तिचा संघर्ष वैयक्तिक मर्यादेत राहत नाही; तो अनेकांना निर्भय होण्याची प्रेरणा देतो. तिच्या या कार्यामध्ये केवळ वैयक्तिक इच्छाशक्ती नसते, तर व्यापक कल्याणाची प्रेरणाही असते. म्हणूनच स्त्रीच्या सामर्थ्याकडे पाहताना तिच्या यशाचे कौतुक करण्याबरोबरच त्या सामर्थ्याला विकसित होण्यासाठी आवश्यक असलेले स्वातंत्र्य आणि सन्मान देणे गरजेचे आहे.

आध्यात्मिक साधनेच्या दृष्टीने पाहिले, तर या ओवीतून अहंकारविरहित कर्तृत्वाचा संदेशही मिळतो. माझ्यातील शक्ती ही केवळ माझीच आहे, या भावनेतून अहंकार वाढू शकतो; परंतु माझ्या ठायी कार्यरत असलेले चैतन्य हे व्यापक परमात्मतत्त्वाचेच प्रकटीकरण आहे, अशी जाणीव झाली की कर्तृत्वाला नम्रतेची जोड मिळते. याचा अर्थ स्वतःच्या सामर्थ्याला कमी लेखणे किंवा आपल्या यशाचे महत्त्व नाकारणे असा नाही. उलट, आपल्यातील क्षमता ओळखून तिचा योग्य उपयोग करणे आणि त्या क्षमतेचा उपयोग केवळ स्वतःच्या अहंकारासाठी न करता व्यापक हितासाठी करणे, ही खरी आध्यात्मिक वृत्ती आहे. स्त्री असो वा पुरुष, प्रत्येकाने स्वतःमधील सामर्थ्य ओळखावे, त्याचा विकास करावा आणि ते सामर्थ्य प्रेम, विवेक व करुणेच्या मार्गाने व्यक्त करावे, हा या ओवीचा व्यापक संदेश ठरतो.

ज्ञानेश्वरीतील अध्यात्म हे जीवनापासून दूर नेणारे नाही; ते जीवनाच्या प्रत्येक अनुभवात परमात्मतत्त्व शोधण्याची दृष्टी देणारे आहे. स्त्रीच्या ठायी असलेल्या विविध शक्तींकडे पाहताना केवळ तिच्या भूमिकांचे वर्णन न करता त्या भूमिकांमागील चैतन्य ओळखणे, हीच या ओवीची अनुभूती आहे. स्त्रीचे मातृत्व, तिची बुद्धिमत्ता, तिचे धैर्य, तिची करुणा किंवा तिची परिवर्तन घडविण्याची क्षमता यांपैकी कोणत्याही एका गुणामध्ये तिचे संपूर्ण अस्तित्व सामावलेले नाही. ती एक स्वतंत्र व्यक्ती आहे आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वामध्ये असंख्य शक्यता दडलेल्या आहेत. परमात्मा तिच्या ठायी आहे, ही जाणीव तिच्या स्वतंत्र अस्तित्वाचा सन्मान करण्यास शिकवते. त्याचबरोबर प्रत्येक जीवामध्ये असलेल्या चैतन्याचे दर्शन घडविते.

अखेर, ‘एवं नारींमाझारीं । या सातही शक्ति मीचि अवधारीं’ या ओवीतून माऊली आपल्याला केवळ स्त्रीच्या सामर्थ्याची ओळख करून देत नाहीत, तर त्या सामर्थ्यामागील परमात्मतत्त्वाची अनुभूती घेण्यास प्रवृत्त करतात. स्त्रीकडे पाहताना तिच्या बाह्य रूपापलीकडे जाऊन तिच्या अंतःकरणातील चैतन्याचा सन्मान करणे, तिच्या कर्तृत्वात दैवी शक्तीचे दर्शन घेणे आणि प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या सामर्थ्याचा विकास करण्याची संधी देणे, ही या ज्ञानाची जीवनातील खरी उपासना आहे. संसाराच्या मोहात अडकलेल्या जीवाला श्रीकृष्ण ज्ञानरूपी सिंहाप्रमाणे जागृत करतात आणि भेदांच्या पलीकडे असलेल्या एकत्वाची जाणीव करून देतात. ज्या क्षणी स्त्री-पुरुष, उच्च-नीच, समर्थ-दुर्बल अशा बाह्य भेदांपलीकडे जाऊन प्रत्येकाच्या ठायी असलेल्या चैतन्याचा आदर करायला आपण शिकतो, त्या क्षणी ज्ञानेश्वरीतील अद्वैत केवळ वाचनाचा विषय राहत नाही, तर आपल्या आचरणात उतरू लागते. स्त्रीशक्तीचा सन्मान म्हणजे केवळ स्त्रीचा गौरव नव्हे; तो सर्वत्र व्यापून राहिलेल्या परमात्मशक्तीचा स्वीकार आहे. आणि हाच स्वीकार संसाराच्या बंधनांतून विवेकाने मुक्त होण्याच्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.