ब्रह्मबीजाचा अंकुर आणि ॐकाराचे विश्वरूप : ज्ञानेश्वरीतील अद्वैत अनुभूती

विश्वाच्या आदिम शांततेत जेव्हा सृजनाचे पहिले स्पंदन उमटले, तेव्हा निर्माण झाला तो “ॐ” — नाद, ध्वनी आणि चेतनेचा अनंत स्रोत. या ओवीतून या आदिनादाचे विलक्षण तत्त्वज्ञान उलगडले आहे. ब्रह्मरूपी अव्यक्त बीजातून फुटलेला सृष्टीचा पहिला अंकुर म्हणजे ॐकार, आणि त्या ॐकारातच संपूर्ण विश्वाचे अस्तित्व सामावलेले आहे, असे ज्ञानदेव सांगतात. शब्द, नाद, वाणी, विश्वनिर्मिती आणि आत्मस्वरूप यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट करणारी ही ओवी केवळ अध्यात्मिक नाही, तर भारतीय तत्त्वज्ञानातील “नादब्रह्म” संकल्पनेचा गूढ अर्थ उलगडणारी आहे. आधुनिक विज्ञान विश्वाच्या आरंभी स्पंदन मानते, तर भारतीय ऋषी हजारो वर्षांपूर्वी विश्वाच्या मुळाशी “नाद” असल्याचे सांगून गेले. ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून व्यक्त होणारा ॐकार म्हणजे केवळ उच्चारण्याचा मंत्र नसून अस्तित्वाच्या एकात्मतेची अनुभूती आहे.

राजेंद्र घोरपडे

पै ब्रह्मबीजा जाहला अंकुर । घोषध्वनीनादाकारु ।
तयांचें गा भुवन जो ॐकारु । तोही मी गा ।। २७५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – ब्रह्मरुपी बीजाला फुटलेला जो अंकुर व घोष परा, ध्वनी पश्यंती, नाद मध्यमा, आकार वैखरी यांचे मंदिर असा जो ॐकार, तो मी आहे.

ज्ञानेश्वरी मधील ही ओवी केवळ भक्तिपर किंवा काव्यमय नाही; ती भारतीय तत्त्वज्ञान, शब्दब्रह्म, नादयोग, विश्वनिर्मिती आणि अद्वैत अनुभूती यांचा एकत्रित आलेख आहे. संत ज्ञानेश्वर यांनी या एका ओवीत ब्रह्म, सृष्टी, ध्वनी, वाणी आणि आत्मस्वरूप यांचा परस्परसंबंध अत्यंत सूक्ष्म पातळीवर उलगडला आहे. “ॐकार” हा केवळ उच्चारण्याचा मंत्र नसून संपूर्ण अस्तित्वाचा आदिनाद आहे, असे ज्ञानदेव येथे सांगतात.

नवव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला “राजविद्या-राजगुह्य योग” सांगताना स्वतःचे विश्वरूप स्पष्ट करतात. “सर्व काही मीच आहे” ही अनुभूती या अध्यायाचा केंद्रबिंदू आहे. त्यात ही ओवी विशेष महत्त्वाची ठरते कारण येथे ईश्वर स्वतःला “ॐकार” म्हणतो. म्हणजेच ब्रह्माचा जो प्रथम कंपनरूप आविष्कार आहे, तोच परमात्मा आहे.

“ब्रह्मबीजा जाहला अंकुर” या प्रतिमेचा अर्थ अत्यंत गहन आहे. बीज म्हणजे संभाव्यता. त्यामध्ये संपूर्ण वृक्ष दडलेला असतो; पण तो अद्याप अव्यक्त असतो. तसेच ब्रह्म हे निराकार, निर्विकार, अव्यक्त तत्त्व आहे. त्यात संपूर्ण विश्व सामावलेले असले तरी ते अजून व्यक्त झालेले नसते. जेव्हा त्या ब्रह्मात सृजनाची स्पंदने निर्माण होतात, तेव्हा विश्वनिर्मितीचा अंकुर फुटतो. हा अंकुर म्हणजे “ॐकार”. म्हणजेच सृष्टीची पहिली जाणीव, पहिला नाद, पहिले स्पंदन.

भारतीय तत्त्वज्ञानात “शब्द” आणि “ब्रह्म” यांचा संबंध अतिशय प्राचीन आहे. वेदांनी “शब्दब्रह्म” ही संकल्पना मांडली. “आदि शब्द” किंवा “प्रणव” म्हणून ॐकाराला सर्वोच्च स्थान दिले गेले. मांडूक्य उपनिषद तर पूर्णपणे ॐकाराच्या तत्त्वज्ञानावर आधारलेले आहे. त्या उपनिषदात म्हटले आहे की, “ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वम्” — हे संपूर्ण विश्व ॐकाररूप आहे. ज्ञानदेवांनी हाच विचार आपल्या सहज आणि काव्यमय भाषेत लोकांपर्यंत पोहोचवला.

या ओवीतील “घोषध्वनीनादाकारु” हा शब्दसमूह अत्यंत महत्त्वाचा आहे. येथे संत ज्ञानेश्वरांनी वाणीच्या चार अवस्थांचा उल्लेख अप्रत्यक्षपणे केला आहे. परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी. भारतीय भाषाशास्त्र आणि योगशास्त्रात या चार वाणींचे विशेष स्थान आहे.

“परा” ही वाणीची सर्वात सूक्ष्म अवस्था मानली जाते. ती अजून शब्दरूपात आलेली नसते. ती शुद्ध चेतनेतील बीजरूप शक्ती असते. जसे बीजामध्ये वृक्ष सुप्त असतो, तसेच परावाणीमध्ये सर्व शब्द आणि सर्व विश्व सुप्त स्वरूपात असते. ही अवस्था अद्वैताशी जवळची आहे.

“पश्यंती” ही पुढील अवस्था. येथे शब्द आकार धारण करू लागतो; पण अजून उच्चार झालेला नसतो. ही जाणीवेच्या गर्भातील प्रतिमा आहे. विचाराची पहिली चमक येथे दिसते.

“मध्यमा” अवस्थेत शब्द मनात स्पष्ट होतो. भाषा आणि अर्थ यांचा संबंध निर्माण होतो. परंतु तो अजून बाहेर आलेला नसतो.

“वैखरी” ही अंतिम अवस्था. येथे शब्द ध्वनीरूपाने प्रकट होतो. आपण जी भाषा बोलतो, ऐकतो, अनुभवतो ती वैखरी वाणी.

ज्ञानेश्वर म्हणतात की या सर्व अवस्थांचे “भुवन” म्हणजे विश्व, ज्यामध्ये त्या नांदतात, तो ॐकार आहे. म्हणजेच ॐकार हा केवळ ध्वनी नाही; तो परावाणीपासून वैखरीपर्यंतच्या संपूर्ण सृजनप्रक्रियेचा आधार आहे.

आधुनिक विज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिले तरी ही संकल्पना विलक्षण वाटते. विश्वनिर्मितीबाबत “बिग बँग” सिद्धांत सांगतो की, विश्व एका अत्यंत सूक्ष्म बिंदूपासून प्रचंड ऊर्जाविस्फोटाने निर्माण झाले. त्या आदिस्फोटानंतर स्पंदने, कंपन, ऊर्जा आणि पदार्थ यांचा विस्तार झाला. भारतीय ऋषींनी हजारो वर्षांपूर्वी विश्वाच्या मूळात “नाद” असल्याचे सांगितले. अर्थात हे दोन्ही विचार तंतोतंत समान नाहीत; परंतु “सृष्टीच्या आरंभी स्पंदन होते” ही समानता आश्चर्यकारक आहे.

भारतीय संगीतशास्त्रात “नादब्रह्म” ही संकल्पना आहे. संपूर्ण विश्व नादमय आहे. प्रत्येक ग्रह, प्रत्येक अणू, प्रत्येक जीव एका अदृश्य कंपनात जगत आहे. योगमार्गात ध्यानाच्या अत्युच्च अवस्थेत साधकाला अंतर्मनात अनाहत नाद ऐकू येतो असे सांगितले जाते. हा नाद बाह्य आघाताने निर्माण झालेला नसतो; तो चेतनेचा मूलस्वर असतो. ज्ञानदेवांचा ॐकार हाच तो अनाहत नाद आहे.

ॐकाराच्या रचनेकडे पाहिले तर “अ”, “उ” आणि “म” या तीन ध्वनींचा त्यात समावेश होतो. भारतीय तत्त्वज्ञानात या तीन ध्वनींना विविध अर्थ दिले गेले आहेत. “अ” म्हणजे उत्पत्ती, “उ” म्हणजे स्थिती आणि “म” म्हणजे लय. म्हणजेच ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश यांची त्रिमूर्ती या तीन ध्वनींत दडलेली आहे. तसेच जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या चेतनेच्या अवस्था देखील त्यातून सूचित होतात. या तिन्हींपलीकडील शांतता म्हणजे “तुरीय” अवस्था — अद्वैताची अनुभूती.

ज्ञानेश्वरांच्या तत्त्वज्ञानात हा ॐकार शेवटी आत्मस्वरूपाशी येऊन एकरूप होतो. “तोही मी गा” या शब्दांत ईश्वर सांगतो की, “तो ॐकारही मीच आहे.” येथे “मी” हा मर्यादित व्यक्तीचा अहंकार नाही; तर सर्वव्यापी चैतन्य आहे. म्हणजेच साधक जेव्हा ॐकाराचा अनुभव घेतो, तेव्हा तो स्वतःच्या मूळस्वरूपाशी एकरूप होतो.

ही अनुभूती भक्ती, योग आणि ज्ञान या तिन्ही मार्गांना जोडणारी आहे. भक्तासाठी ॐकार ईश्वराचा मंत्र आहे. योग्यासाठी तो ध्यानाचा केंद्रबिंदू आहे. ज्ञानी पुरुषासाठी तो अद्वैत सत्याचे प्रतीक आहे. ज्ञानेश्वरांनी या सर्व मार्गांचा समन्वय केला. म्हणून त्यांची भाषा सर्वसामान्यालाही समजते आणि तत्त्वज्ञालाही विचार करायला भाग पाडते.

या ओवीतील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे “विश्वाची ध्वनिरूपता”. आपण सामान्यतः विश्वाला दृश्य स्वरूपात पाहतो. पण भारतीय ऋषींनी विश्वाला प्रथम “श्राव्य” मानले. वेद “श्रुती” आहेत. ऐकलेले ज्ञान. म्हणजेच सत्य प्रथम नादरूपाने प्रकट झाले. ज्ञानेश्वरही त्या परंपरेचेच वारसदार आहेत.

मानवी जीवनातही शब्दाला प्रचंड महत्त्व आहे. एक शब्द माणसाला उभारी देऊ शकतो, तर दुसरा शब्द त्याला उद्ध्वस्त करू शकतो. कारण शब्दामागे ऊर्जा असते. मंत्रशास्त्र याच तत्त्वावर आधारलेले आहे. ॐकार हा सर्व मंत्रांचा बीजमंत्र मानला जातो. कारण त्यात संपूर्ण अस्तित्वाची ऊर्जा सामावलेली आहे.

ध्यानपरंपरेत ॐकाराचा जप केवळ धार्मिक विधी नाही. तो चेतनेच्या शुद्धीकरणाची प्रक्रिया आहे. जेव्हा साधक दीर्घ उच्चाराने “ॐ” म्हणतो, तेव्हा त्याच्या शरीरात आणि मनात सूक्ष्म कंपन निर्माण होतात. आधुनिक संशोधनातही ध्वनीलहरींचा मेंदूवर आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम होत असल्याचे दिसून आले आहे. ॐकार जपामुळे मन शांत होते, एकाग्रता वाढते आणि अंतर्मनातील तणाव निवळतो, असे अनेक अभ्यास सांगतात. भारतीय ऋषींनी अनुभवातून शोधलेले हे सत्य आज विज्ञानालाही अभ्यासावे लागत आहे.

संत ज्ञानेश्वरांच्या काव्यातील वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी अवघड तत्त्वज्ञान लोकभाषेत उतरवले. “ब्रह्मबीजा जाहला अंकुर” ही प्रतिमा एखाद्या शेतकऱ्यालाही समजू शकते. बीज, अंकुर, वाढ, विस्तार. ही निसर्गातील सहज प्रक्रिया आहे. ज्ञानदेवांनी त्यातूनच विश्वनिर्मितीचे तत्त्व सांगितले. त्यामुळे त्यांचे तत्त्वज्ञान केवळ बौद्धिक राहत नाही; ते अनुभवात्मक बनते.

या ओवीचा सामाजिक अर्थही लक्षात घेण्यासारखा आहे. जर संपूर्ण विश्व एका ॐकारातून निर्माण झाले असेल, तर सर्व जीव मूलतः एकाच चैतन्याचे अंश आहेत. मग जात, धर्म, पंथ, भाषा यांवर आधारित भेद गौण ठरतात. ज्ञानेश्वरांच्या अद्वैताचा हा मानवी संदेश आहे. ते म्हणतात की सर्वांमध्ये एकच चैतन्य आहे. म्हणूनच करुणा, समता आणि विश्वबंधुत्व ही त्यांची शिकवण ठरते.

आजच्या तुटलेल्या, तणावग्रस्त जगात ही ओवी नव्याने वाचण्याची गरज आहे. आधुनिक माणूस बाह्य गोंगाटात हरवला आहे. माहितीचा प्रचंड कोलाहल आहे; पण अंतर्मनातील नाद ऐकण्याची क्षमता कमी होत चालली आहे. ज्ञानेश्वरांचा ॐकार आपल्याला अंतर्मुख होण्याचे आवाहन करतो. बाह्य ध्वनींपलीकडे जाऊन अंतरीच्या शांततेत जो नाद ऐकू येतो, तोच आत्मस्वरूपाचा अनुभव आहे.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी म्हणूनच केवळ धार्मिक पठणापुरती मर्यादित राहत नाही. ती विश्वनिर्मितीचे तत्त्वज्ञान आहे, भाषेचे मानसशास्त्र आहे, ध्वनीचे अध्यात्म आहे आणि आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग आहे. ब्रह्माच्या बीजातून फुटलेला ॐकाराचा अंकुर अखेर संपूर्ण विश्वात विस्तारतो आणि पुन्हा साधकाच्या अंतःकरणात येऊन विसावतो.

संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून सांगितलेले अंतिम सत्य असे की, सृष्टी, शब्द, नाद, चेतना आणि परमात्मा हे वेगळे नाहीत. त्या सर्वांचा मूळ स्वर एकच आहे. ॐ आणि त्या ॐकाराशी एकरूप होणे म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाशी एकरूप होणे. “तोही मी गा” या एका वाक्यात ज्ञानदेवांनी अद्वैत वेदांताचा सारांशच मांडला आहे.