कापूर आणि कापराचे झाड : सुगंधापलीकडचे विज्ञान, पर्यावरण आणि वास्तव 🌳🌱

कापूर म्हटले की अनेकांच्या डोळ्यांसमोर पूजेतील शुभ्र स्फटिक किंवा कापराचे झाड उभे राहते. परंतु कापूर केवळ एका वृक्षाची देणगी नसून तो विविध वनस्पतींपासून मिळणारा बहुगुणी पदार्थ आहे. कापराच्या वाढत्या मागणीबरोबर विदेशी कापूर वृक्षांच्या लागवडीचाही प्रसार होत आहे. या पार्श्वभूमीवर कापराचे प्रकार, त्यांची निर्मिती, भारतीय पर्याय आणि विदेशी प्रजातींमुळे स्थानिक जैवविविधतेसमोर उभ्या राहणाऱ्या आव्हानांचा सखोल आढावा घेणे आवश्यक ठरते.

डॉ. मकरंद मोहनराव ऐतवडे,
सहाय्यक प्राध्यापक आणि विभागप्रमुख, वनस्पतीशास्त्र विभाग, 
प्रा. डॉ. एन. डी. पाटील महाविद्यालय, मलकापूर -पेरीड मो: 8208437839 / 8552958096

कापूर म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकार?

कापूर हे एक टर्पिन-केटोन संयुग असून ते सुगंधी आणि ज्वालाग्राही द्रव्य आहे. कापूर वर्णहीन किंवा शुभ्र स्फटिकी, कणीदार किंवा गोळी स्वरूपात मिळतो. कापरला उग्र वास असून त्याची चव तिखट आहे. कापूर वाफेत बाष्पनशील असून सर्वसाधारण तापमानाला त्याचे संप्लवन होते. कापराचे अनेक प्रकार पाहावयास मिळतात आणि ते विविध वनस्पतींपासून मिळविले जातात.

१) भीमसेनी (बारूस किंवा बोर्निओ) कापूर:

हा कापूर सुमात्रा येथे आढळणाऱ्या ड्रायोबॅलेनॉप्स कॅम्फोरा (Dryobalanops aromatica) या झाडापासून मिळवितात. या कापराचे स्फटिक झाडाच्या मध्यभागीं व फांद्या फुटतात त्या ठिकाणीं सापडतात. तसेच सालीच्या खाली सुद्धा कापूर आढळतो. हा कापूर इंडोनेशियाजवळच्या बोर्निओ बेटातून आपल्याकडे येतो.

२) जपानी / चिनी कापूर:

हा कापूर सिनॅमोमम कॅम्फोरा (Cinnamomum camphora) या झाडापासून मिळवतात. हे झाड मूळचे फोर्मोसा, चीन व जपान येथील असून याला चायनीज ससाफ्रास असेही म्हणतात. हा कापूर पाण्यांत डाहाळ्या-फांद्या उकळून ऊर्ध्वपातन क्रियेनें काढतात. याच्या पानातील तेलापासूनहि कापूर तयार करता येतो. हे झाड भारतामध्ये १९५०च्या दरम्यान आणले गेले. भारतातील विविध प्रदेशातून सिनॅमोममच्या विविध नवीन प्रजाती भारतीय वनस्पती अभ्यासकांनी शोधल्या आहेत उदा. सिनॅमोमम अगस्थीमलयानम . भारतमध्ये सिनॅमोममच्या एकूण ४५ प्रजाती (४३ species and २ varieties) आढळतात. यापैकी २४ प्रजाती प्रदेशनिष्ठ आहेत तर १३ प्रजाती फक्त फक्त पश्चिम घाटातच आढळून येतात.

३) पत्री / नागी (ब्लुमिया) कापूर:

हा कापूर ब्लुमिया बालसमीफेरा (Blumea balsamifera) ब्लुमिया लॅसेरा (B. lacera) ब्लुमिया डेन्सिफ्लोरा (B. densiflora) इ. या वनस्पतींपासून मिळवतात.

४) भारतीय कापूर:

ऑसिमम किलिमॅण्डॅस्कॅरिकम (Ocimum kilimandscharicum) या वनस्पतीपासून हा नैसर्गिक कापूर मिळविला जातो. कलकत्ता, ओरिसा, डेहराडून, निलगिरी या भागात ही वनस्पती आढळते असे उल्लेख आहेत.

५) अकोटिया उसांबरेंसिस (Ocotea usambarensis) या ईस्ट आफ्रिकन वृक्षापासूनही कापूर काढला जातो.

निर्माणभेदाप्रमाणे कापराचे पक्व आणि अपक्व असे दोन प्रकार आहेत. वनस्पतीच्या विविध अंगांपासून उर्ध्वपातन पद्धतीने कृत्रिमरित्या स्फटिकरूपी कापराला पक्व कापूर असे म्हणतात. तर नैसर्गिकरित्या वनस्पतींच्या अंगामध्ये स्फटिकरूपी मिळणाऱ्या कापराला अपक्व कापूर असे म्हणतात. पक्व कापरापेक्षा अपक्व कापूर श्रेष्ठ मानला जातो. यूनानी वैद्यकामध्ये रंगावरून कापराचे तांबडा, पांढरा आणि नैसर्गिक असे तीन प्रकार सांगितले आहेत. १९०३ साली ‘गुस्ताफ कोम्पा’ या शास्त्रज्ञाने कापराचे कृत्रिम रीत्या स्फटिक तयार केले. जगभरात आज ८० % कापूर रासायनिक पद्धतीने कृत्रिम रीत्या तयार करून वापरला जात आहे.

देशी कापराच्या लागवडीस प्राधान्य देण्याची गरज

पृथ्वीवरील सर्वच वनस्पती कमी अधिक प्रमाणात हवेतील कार्बनडायऑक्साईड आणि इतर विषारी वायू शोषून घेतात आणि हवा शुद्ध करतात. ती त्यांची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. ज्या वनस्पतीचा पर्ण संभार (canopy) जास्त, ज्या नेहमी सदाहरित असतात, त्या वनस्पतींमध्ये हि प्रक्रिया जास्त प्रमाणात होणार याबद्दल काही शंकाच नाही. आपल्या देशी वनस्पती, झाडे, वृक्ष हि प्रक्रिया अनादिकालापासून करत आले आहेत. कापूर (Cinnamomum camphora) हा वृक्ष मुळचा भारतीय नाही. मग विदेशी झाडांचा अट्टाहास का? विदेशी झाडांपासून आपल्या स्थानिक जैवविविधतेस धोके निर्माण झाले आहेत, हे पुन्हा नव्याने सांगण्याची गरज आहे का? विदेशी झाडे लावताना ती अत्यंत कमी प्रमाणात, एकसुरीपणा टाळून लावली पाहिजेत. विदेशी पाहुण्यांचा इतका पाहुणचार का?

कापूर हा फक्त एकाच झाडापासून मिळतो असे नाही. आपल्या देशी वनस्पतींपासून कापूर मिळतो मग परदेशी पाहुण्याचा इतका पाहुणचार का करायचा? अनेक ठिकाणी सिनॅमोमम कॅम्फोरा (Cinnamomum camphora) हे कापराचे झाड “उपद्रवी तण” (Noxious weed) म्हणून घोषित केले आहे. उद्या आपल्या देशावरही हि वेळ येऊ नये असे वाटत असेल तर सर्व निसर्ग प्रेमींनी कापराच्या आणि इतर विदेशी झाडांच्या लागवडीचा अतिरेकी प्रचार आणि प्रसार थांबवावा. स्थानिक-देशी प्रजातींच्या लागवडीचा प्रचार प्रसार करावा. जेणेकरून आपल्या भावी पिढीसाठी अनमोल अशा जैवविविधता संरक्षण-संवर्धनामध्ये आपला हातभार लागेल.🌱