आपण ध्यानात ‘सोऽहम्’ भाव अनुभवतो का ?

मग ब्रह्मरंध्री स्थिरावोनी । सोहमभावाचिया बाह्या पसरूनी ।
परमात्मलिंग धांवोनी । आंगा घडे ।। ३०५।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – मग ब्रह्मरंध्राच्या ठिकाणी स्थिर होऊन ते ब्रह्म मी या भावनारूप बाहु पसरून त्वरेने परब्रह्मरूप लिंगाशी ऐक्य पावते.

ज्ञानेश्वरी हा एक अद्वितीय ग्रंथ आहे, ज्यात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेच्या गूढ तत्त्वज्ञानाचे रसाळ मराठी ओवीबद्ध भाष्य केले आहे. सहाव्या अध्यायात ‘ध्यानयोग’ विशद केला असून, तो मानवी जीवनाच्या परम उत्कर्षाचा मार्ग दर्शवतो. ही ध्यानसिद्धीची पराकाष्ठा सांगणारी ओवी आहे. ध्यानाने साधक आत्म्याच्या गाभ्याशी एकरूप होतो, आणि अखेरीस परब्रह्माशी ऐक्य अनुभवतो. ही ओवी त्या अंतिम मिलनाचे वर्णन करते.

“मग ब्रह्मरंध्री स्थिरावोनी” — मग साधकाची चेतना ब्रह्मरंध्रात स्थिर होते, जे डोक्याच्या मध्यभागी असलेले अध्यात्मिक केंद्र मानले जाते.
“सोहमभावाचिया बाह्या पसरूनी” — ‘सोऽहम्’ (मी तोच आहे) या भावनेने पूर्णतः व्यापून जातो, त्या भावाचे बाहू (हस्त) पसरलेले असतात.
“परमात्मलिंग धांवोनी” — ती चेतना परब्रह्मरूपी लिंगाकडे धावत जाते.
“आंगा घडे” — आणि अखेरीस त्या परमात्मतत्त्वाशी एकरूप होते, ‘आंगा घडणे’ म्हणजे पूर्णपणे समर्पित होणे, तद्रूप होणे.

या ओवीतील आध्यात्मिक प्रवासाचे टप्पे:

१. ब्रह्मरंध्रात स्थिरता – चैतन्याचे सर्वोच्च केंद्र
ब्रह्मरंध्र हे योगशास्त्रात सातव्या चक्राशी संबंधित (सहस्रार चक्र) एक श्रेष्ठ केंद्र मानले गेले आहे. ध्यानाच्या परमोच्च अवस्थेत साधकाची प्राणशक्ती – कुण्डलिनी – या ब्रह्मरंध्रापर्यंत पोहोचते. शरीराच्या सीमा संपतात आणि आत्म्याचे जागरण होते. ही स्थिरता ही निष्काम भावनेतून आलेली असते. ती कृत्रिम नसून साधनेच्या सातत्यातून, गुरु-कृपेतून आणि अंतःकरणाच्या निर्मळतेतून जन्मलेली असते. हे स्थैर्य म्हणजेच ‘स्थितप्रज्ञता’, जी भगवद्गीतेत वर्णन केलेली आहे – जिथे मन, इंद्रिये, बुद्धी आणि अहंकार सर्व थांबतात आणि फक्त ‘मी तोच आहे’ हा अनुभव उरतो.

२. सोऽहम् भाव – आत्मा आणि परमात्म्याचे ऐक्य
‘सोऽहम्’ म्हणजे “तोच मी आहे”. हा मंत्र दोन श्वासांमध्ये ऐकतो:

श्वास घेताना – ‘सो’
श्वास सोडताना – ‘हम्’

ज्ञानदेव म्हणतात की साधक ध्यानात इतका एकरूप होतो की त्याच्या देहाच्या बाहूंप्रमाणे (बाह्या पसरून) ही भावना संपूर्ण अस्तित्वात सामावते. ही ‘सोऽहम्’ भावना म्हणजेच अद्वैत, जिथे द्वैत नाही, इंद्रियांचा भेद नाही, अहंकार नाही — केवळ तत्त्व उरते. सोऽहम् भावाने पूर्णतः व्यापलेला साधक ‘स्व’ पासून मुक्त होतो. इथे ‘स्व’ म्हणजे खोटा अहं, आणि त्याचा विसर म्हणजेच आत्मसाक्षात्कार.

३. परमात्मलिंग धावोनी – अनंताकडे झेप
‘धावोनी’ हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ध्यानात शून्य स्थैर्य असूनही, या शब्दात एक अंतर्गत गती आहे – झेप आहे, उत्कटता आहे.
इथे “लिंग” म्हणजे परब्रह्म — सगुणातून निर्गुणाकडे जाणारा दुवा. ध्यानात साधकाची अंतर्मनातील सत्त्वशुद्ध चेतना परब्रह्माकडे झेपावते. ही धाव म्हणजे पूर्ण समर्पणाची, आकर्षणाची आणि तद्रूप होण्याची भावना. यात इच्छा नसते, पण एक ओढ असते – जशी नदी समुद्राकडे धावते. हे परमात्मलिंग म्हणजेच निराकार परब्रह्म — सत्-चित्-आनंदस्वरूप.

४. आंगा घडे – ऐक्याची परमावस्था
“आंगा घडे” — म्हणजे साधक स्वतःहून नाहीसा होतो. त्याचे ‘मीपण’ पूर्णतः वितळते आणि ‘तोच मी आहे’ असा अनुभव देहभर साकारतो.
ही अवस्था म्हणजे समाधी — ध्यानाची चरमसीमा.
ही अवस्था म्हणजे निर्विकल्प समाधी — जिथे नाम, रूप, विचार, भावना संपतात. यात साधकाला स्वतःचे अस्तित्वही भासेनासे होते. ‘मी’ म्हणून उरते ती फक्त परमेश्वराची अनुभूती. जणू काही एक समुद्र आणि एक थेंब होते — आता ते दोन्ही एकरूप झाले.

प्रतीकात्मक आणि भावनिक अर्थ
“बाह्या पसरूनी” हा शारीरिक नसून भावनिक अर्थ सांगतो. साधकाच्या अस्तित्वाचा प्रत्येक अणुरेणू ‘सोऽहम्’ च्या भावाने भरलेला आहे.
“धांवोनी” ही आतल्या उर्मीची तीव्रता दर्शवते. जणू काही अत्यंत लीन झालेला भक्त, परमेश्वराच्या कुशीत धावत जातो.
“आंगा घडे” म्हणजे आत्म्याचं समर्पण, पूर्णतः वितळून जाणं. ‘मी’ न राहता ‘तो’च उरतो.

संतपरंपरेतून दृष्टिकोन
संत तुकाराम म्हणतात: “तैसा अनुभव अवघा देहींचा अंगी आला”
संत एकनाथ म्हणतात: “जाले मी रामात रमे, मग कोण हा मी म्हणे?”
संत नामदेव म्हणतात: “आपुलाचि तो आपुलेपणा विसरे”
हे सर्व अनुभव या ओवीशी जोडलेले आहेत. ध्यानातून जे ऐक्य साधते त्यात देव-भक्त हे द्वैतच संपते.

विज्ञान आणि आध्यात्म यांचा संगम
ध्यानाचे हे वर्णन फक्त धार्मिक नाही, तर मानसशास्त्रीय आणि न्यूरोसायन्सच्या दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचे आहे. ब्रह्मरंध्राशी संबंधित ‘सहस्रार चक्र’ मध्ये अनेक न्यूरो-कनेक्शन्स एकत्र येतात. ध्यान करताना ब्रेनमध्ये ‘gamma wave synchronization’ दिसते. ‘सोऽहम्’ हा श्वासोच्छ्वासावर आधारित मंत्र असून, त्याने parasympathetic nervous system शांत होते.
‘धांवोनी आंगा घडे’ ही अनुभूती थेट altered states of consciousness शी संबंधित आहे, जिथे default ego-network थांबते.

गुरुकृपा – या स्थितीची गुरुकिल्ली
ही स्थिती स्वतःच्या प्रयत्नांपलीकडची आहे. यासाठी गुरूचे मार्गदर्शन आवश्यक आहे. गुरुच तो दीप दाखवतो ज्यामुळे साधक आपले स्वरूप जाणतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतः त्यांच्या गुरू – निवृत्तिनाथ – यांना वंदन करून सांगतात की त्यांची कृपा नसेल तर “मी कोण? माझं काय?”

निष्कर्ष
ही ओवी आत्म्याच्या परब्रह्माशी पूर्णतः विलीन होण्याची गाथा आहे. ध्यानाचा प्रवास

शरीर-मनाच्या पातळीवरून
‘सोऽहम्’ भावाच्या विस्तारातून
परब्रह्माकडे झेप घेऊन
पूर्ण एकात्मतेत विलीन होतो.
ही ओवी केवळ वाचण्याची नसून, अंतर्मनात ध्यान करून अनुभवण्याची आहे. ती ध्यानाचे अंतिम ध्येय स्पष्ट करते – आत्मा व परमात्मा यांचे ऐक्य, ज्याला शब्दांनी नाही, तर फक्त मौनानेच स्पर्श करता येतो.

काही चिंतनबिंदू:
आपण ध्यानात ‘सोऽहम्’ भाव अनुभवतो का?
ब्रह्मरंध्र म्हणजे आपल्यासाठी केवळ शरीरातील एक बिंदू आहे की परमशांतीचे द्वार?
ध्यानाच्या वेळी अंतर्मन परब्रह्माकडे झेपावते का?
आपण ‘आंगा घडे’ या स्थितीसाठी सज्ज आहोत का?

समाप्ती:
“मग ब्रह्मरंध्री स्थिरावोनी । सोहमभावाचिया बाह्या पसरूनी ।
परमात्मलिंग धांवोनी । आंगा घडे ।।”

ही ओवी म्हणजे ज्ञानाचे, भजनाचे, ध्यानाचे आणि आत्मविलीनतेचे अंतिम सार आहे. ती सांगते की, जेव्हा साधक पूर्णपणे ‘मी’पणाच्या मर्यादा ओलांडतो, तेव्हाच तो परब्रह्माशी एकरूप होतो — तेथे शब्द थांबतात, आणि अनुभव बोलतो.

हेच खरे – ध्यानयोगाचे पूर्णत्व.
हेच खरे – जीवनाचे अंतिम सार.
हेच खरे – संत ज्ञानेश्वरांनी दिलेले अमृततत्त्व.

हरि ॐ