भगवंताचे नामस्मरण हेच खरे मुक्तीचे साधन

तैसा मनाचा मारु न करितां । आणि इंद्रियां दुःख न देतां ।
एथ मोक्षु असे आयता । श्रवणाचिमाजी ।। २२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणे मनाला न मारतां, इंद्रियांना दुःख न देतां, येथें नुसत्या ऐकण्यानेंच घरबसल्या मोक्ष मिळणारा आहे.

ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायाचे रसाळ आणि सूक्ष्म निरुपण करताना सांगितली आहे. या ओवीत त्यांनी मोक्ष प्राप्तीचा सहज मार्ग दर्शविला आहे. जीवनात मोक्ष प्राप्ती ही कठोर तपस्या, कर्मकांड किंवा इंद्रिय दमनाने होत नाही, तर श्रवणातून म्हणजेच योग्य ज्ञान ग्रहण करून सहज मिळू शकते, असे ते सांगतात.

सामान्य समज आणि ज्ञानेश्वरांचा दृष्टिकोन:
बहुतांश लोक मोक्ष मिळवण्यासाठी कठोर तपस्या करणे, शरीराला वेदना देणे, इंद्रिय निग्रह करणे आवश्यक मानतात. पण संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, मोक्ष हे सहजसाध्य आहे, जर आपण श्रद्धेने भगवद्गीतेचे ज्ञान श्रवण करून त्याचा अंगीकार केला तर.

ओवीतील मुख्य अर्थ:
“तैसा मनाचा मारु न करितां” – मोक्ष प्राप्तीसाठी मनाला जबरदस्तीने नियंत्रणात ठेवण्याची गरज नाही. मन मोकळेपणाने, सहजतेने भगवद्गीतेच्या तत्वांचा स्वीकार करील, तेव्हा त्याला बंधनातून मुक्ती मिळेल.

“आणि इंद्रियां दुःख न देतां” – अनेकदा लोक इंद्रिये दडपून ठेवून साधना करण्याचा प्रयत्न करतात, पण ज्ञानेश्वर सांगतात की त्याने मोक्ष मिळत नाही. त्याऐवजी, समत्व बुद्धी ठेवून, योग्य प्रकारे जीवन जगणे आणि भगवंताचे नामस्मरण करणे महत्त्वाचे आहे.

“एथ मोक्षु असे आयता” – मोक्ष म्हणजे कठीण व्रते, उपासना, देहदंड यातून मिळणारी वस्तू नाही. योग्य ज्ञानाच्या श्रवणातून, विचारातून तो सहज प्राप्त होऊ शकतो.

“श्रवणाचिमाजी” – श्रवण म्हणजे ज्ञान ग्रहण करण्याची प्रक्रिया. संत, ग्रंथ, प्रवचने यांद्वारे जेव्हा खरे आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा माणूस बंधनांपासून मुक्त होतो. केवळ शारीरिक कर्मकांड नव्हे, तर ज्ञान हेच खरी मुक्ती देणारे आहे.

आधुनिक जीवनातील तात्पर्य:
आजच्या काळातही ही ओवी अत्यंत महत्त्वाची आहे. आपण आयुष्यात खूप गोष्टी मिळवण्यासाठी संघर्ष करतो, पण मन:शांती हरवतो. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, मोक्ष म्हणजे बाह्य गोष्टींमध्ये नाही, तर आपल्या विचारसरणीत आहे. योग्य विचार, योग्य ज्ञान आणि समजूतदार जीवनशैली अंगीकारल्यास खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळू शकते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अत्यंत महत्त्वाचा संदेश देतात. मोक्ष प्राप्त करण्यासाठी मनाला जबरदस्तीने वश करून, शरीर व इंद्रियांना त्रास देण्याची गरज नाही. केवळ योग्य ज्ञानाचे श्रवण आणि त्याचा आचरणात स्वीकार केल्याने मुक्ती सहज प्राप्त होते. याचा अर्थ मोक्ष हे कठोर तपश्चर्या किंवा देहपीडा याने मिळणारे काहीतरी नाही, तर ते सहजसाध्य आहे.

या तत्त्वाला स्पष्ट करणारी काही उदाहरणे:
१. राजा जनकाचे उदाहरण (सहज मोक्ष प्राप्त करणारा ज्ञानी)
राजा जनक एक मोठा सम्राट असूनही आत्मज्ञानाच्या मार्गावर होते. त्यांनी कठोर तपश्चर्या केली नाही किंवा जंगलात जाऊन साधना केली नाही. ते राजमहलात राहूनही समत्व बुद्धीने जीवन जगले. ब्रह्मज्ञान ऐकून आणि आत्मसात करून त्यांनी मोक्ष प्राप्त केला. त्यामुळेच त्यांना ‘विदेह’ असे म्हटले जाते – म्हणजे देहभाव पार केलेले ज्ञानी पुरुष.

➡️ तात्पर्य: मोक्ष मिळवण्यासाठी देहाला त्रास देण्याची गरज नाही, फक्त योग्य ज्ञान आणि समत्व बुद्धी आवश्यक आहे.

२. संत तुकाराम महाराज (भक्ती आणि श्रवणातून मोक्ष)
संत तुकाराम यांनी कोणत्याही कठोर योगसाधना केल्या नाहीत, उपवास-तपश्चर्या केली नाही. ते फक्त भगवंताचे नामस्मरण आणि हरिपाठ म्हणायचे. त्यांनी संतनाम, साधुसंतांचे वचन श्रवण केले आणि तेच आचरणात आणले. त्यांच्या कीर्तनातून आणि अभंगातून इतर लोकांनाही ज्ञान मिळाले.

➡️ तात्पर्य: फक्त सत्संग, कीर्तन आणि भगवंताचे नामस्मरण हेच खरे मुक्तीचे साधन आहे.

३. नारद मुनी आणि वाल्मीकी ऋषी (श्रवणाने बदललेले जीवन)
वाल्मीकी ऋषी पूर्वी एक दरोडेखोर होते. परंतु नारद मुनींनी त्यांना फक्त “राम” नावाचा जप करण्यास सांगितले. वाल्मीकींनी ते श्रद्धेने स्वीकारले आणि अखेरीस ते महान ऋषी बनले. त्यांनी रामायणाची रचना केली आणि मुक्ती मिळवली.

➡️ तात्पर्य: श्रवणातून परिवर्तन शक्य आहे. कोणताही तपस्वी प्रयत्न न करता फक्त योग्य शब्दांचा स्वीकार मोक्षप्राप्तीचा मार्ग बनतो.

४. गुरूंचे प्रवचन ऐकून शिष्याचे रूपांतर
एका गुरूकडे दोन शिष्य होते. एकाने कठोर तपश्चर्या केली, उपवास केला आणि शरीराला कष्ट दिले. दुसऱ्याने गुरूंच्या शब्दांचे शांतपणे श्रवण केले आणि त्या शिकवणीचे अनुसरण केले. शेवटी दुसऱ्या शिष्याला ज्ञान प्राप्त झाले, तर पहिला अजूनही संघर्ष करत राहिला.

➡️ तात्पर्य: फक्त तप करून नव्हे, तर योग्य विचार आणि ज्ञान आत्मसात केल्याने मुक्ती मिळते.

निष्कर्ष:
संत ज्ञानेश्वर सांगतात की मोक्ष हा शरीराला कष्ट देऊन, मनाला जबरदस्तीने नियंत्रित करून मिळत नाही. फक्त योग्य ज्ञान श्रवण करा, त्याचा विचार करा आणि तो आचरणात आणा. जीवन साधे आणि आनंदी ठेवा.

➡️ मोक्ष हा बाहेर नाही, तर आपल्या मनाच्या योग्य विचारसरणीत आहे!

ही ओवी ज्ञानेश्वर माऊलींच्या सहजतेचे आणि सरळ विचारधारेचे दर्शन घडवते. जबरदस्तीने साधना, तप किंवा इंद्रियदमन करण्याऐवजी श्रद्धेने आणि प्रेमाने भगवद्गीतेचे ज्ञान श्रवण करून अंगीकारले तर मोक्ष सहज प्राप्त होतो. त्यामुळे मन आणि शरीर यांना त्रास न देता, आनंदाने, समजून घेत जीवन जगणे, हीच खरी मुक्तीची गुरुकिल्ली आहे.

“ज्ञान हेच खरी मुक्ती आहे.”