भटकंतीचा गुरु मंत्र : सहलीला निघण्यापूर्वी आणि सहलीतही उपयोगी पडणाऱ्या ‘जेपीज् भटकंती टिप्स

सहल म्हणजे केवळ फिरणे नाही, तर ती एक नियोजनबद्ध कला आहे. योग्य तयारी, शिस्तबद्ध वर्तन आणि अनुभवावर आधारित निर्णय घेतले, तरच प्रवासाचा आनंद खऱ्या अर्थाने खुलतो. ज्येष्ठ भटकंतीकार जयप्रकाश आणि जयंती प्रधान यांच्या ‘जेपीज् भटकंती टिप्स’ या पुस्तकातून प्रवासाचे हेच बारकावे सोप्या आणि अनुभवसिद्ध पद्धतीने उलगडले जातात.

शैलेश कुलकर्णी, मुंबई

सहल कोणतीही असो, छोटी-मोठी, देशातील किंवा परदेशातील, स्वनियोजित किंवा सहल कंपनी बरोबर…..सहलीची तयारी तर करावीच लागते. या तयारीचे अनेक घटक आहेत. आणि ती यशस्वीपणे पार पाडण्यासाठी अनेक उपयुक्त टिप्स देता येऊ शकतात. या टिप्सचेच एक पुस्तक असेल तर ? ज्यात फक्त सहलीच्या आधीच नव्हे, तर प्रत्यक्ष सहलीवरही सर्व गोष्टी कशा मॅनेज कराव्यात आणि आपल्या ट्रीपचा आनंद कसा शतगुणित करावा; याचे आपल्याला वेळेत ज्ञान मिळाल्यास दुधात साखरच. आणि ते आपल्यासाठी घेऊन आले आहेत ज्येष्ठ भटकंतीकार जयप्रकाश प्रधान आणि त्यांच्या पत्नी जयंती प्रधान.

लेखक जयप्रकाश प्रधान हे एक अग्रगण्य पर्यटक आहेत. ते आणि त्यांच्या सुविद्य पत्नी जयंती प्रधान या दोघांनी आजवर शंभरहून अधिक देश पालथे घातले आहेत. अनेक देशांना त्यांनी एकाहून जास्त वेळा (वेगवेगळ्या ऋतुंमध्ये) भेटी दिल्या आहेत. सुरुवातीला काही काळ देशविदेशातील सहल कंपन्यांबरोबर फिरल्यावर त्यांनी स्वतः नियोजन करून फिरण्यास सुरुवात केली. या सर्व सहलींचे आणि त्यांच्या अनुभवांचे वर्णन त्यांनी आपल्या अराऊंड द वर्ल्ड, अनोखी सफर, ऑफबिट भटकंती (भाग १, २, ३) आणि एन्ड ऑफ द वर्ल्ड भटकंती या सर्व पुस्तकांतून केले आहे.

हे पुस्तक मात्र ‘भटकंतीचे नियोजन’ या विषयास वाहिलेले आहे. ज्यांना पर्यटनासाठी सहल कंपनीबरोबर किंवा स्वतः नियोजन करून फिरायचे आहे, त्या सर्वांसाठी हे पुस्तक उपयोगी पडावे, अशा पद्धतीने रचना केली आहे. आपल्या मनोगतात प्रधान लिहितात की पहिल्याच सहलीत एका गुजराथी महिलेने सुचविल्यामुळे त्यांना रोजच्या स्थलदर्शनाच्या नोट्स लिहिण्याची सवय झाली. पुस्तके लिहिताना या सवयीचा खूप उपयोग झाल्याचे ते लिहितात.

एकूण १० लेखांमध्ये ह्या ‘टिप्स’ विभागल्या आहेत. ‘सहलीला निघताय ना…’ या पहिल्याच लेखात त्यांनी कोणत्याही सहलीसाठी पुढील आठ गोष्टींचे नियोजन महत्त्वाचे असल्याचे नमूद केले आहे. पैशाचे नियोजन व सहलीची निवड, सहलींचे प्रकार, एअर तिकीट्स, हॉटेल्स, पासपोर्ट व्हॅलिडिटी, व्हिसा अर्ज, ट्रांझिट व्हिसा आणि इन्शुरन्सचं महत्त्व.

‘पर्यटनाची आखणी’ या लेखात प्रधान आपल्या अमेरिकेच्या कंट्रीसाईड पाहण्याचे नियोजन कसे केले हे तपशीलवार सांगतात. तर त्यातच आईसलँड आणि पृथ्वीच्या दक्षिण टोकावरील ४७ दिवसांच्या सहलीबद्दलही माहिती देतात. अर्थात सर्वसामान्य व्यक्तीस अशा सहली करणे कदाचित अशक्य वाटू शकते. पण प्रत्येक ट्रीपचे नियोजन कसे करावे यासाठी या लेखाचा उपयोग होऊ शकतो.

‘प्रवासाचे विविध मार्ग’ या प्रकरणात देशांतर्गत प्रवासासाठी बससेवा, स्वतःची कार स्वतः चालवणे, ट्रेन, विमान, क्रूझ आणि बाईकने प्रवास याविषयी लेखक माहिती देतात. प्रत्येक देशाची भौगोलिक परिस्थिती, तेथील साधनांची उपलब्धता, अपेक्षित खर्च या सर्वांचा विचार करून कुठे कोणते मार्ग सोईचे होतील, याविषयी लेखक मार्गदर्शन करतात. ‘प्रत्यक्ष तयारी’ या लेखात पासपोर्ट, एअर तिकीट, इन्शुरन्स, बॅगेची साईज व वजन, औषधं, खाद्यपदार्थ, टॉयलेटरीज, पैसे किती व कसे न्यायचे?, हॉटेल व सहल व्हाउचर्स, सिझनप्रमाणे कपडे व पादत्राणे… अशा अनेक गोष्टींवर प्रधान यांनी विस्तृत माहिती पुरविली आहे. एक प्रकारे प्रवासाला जाण्याआधीची ही चेकलिस्टच त्यांनी तयार करून दिली आहे.

विमान प्रवास हा आता अगदी कॉमन झाला आहे. परंतु अनेकांना या प्रवासाच्या संदर्भात कोणत्या गोष्टी कराव्यात व कोणत्या टाळाव्यात याबद्दल गोंधळ असतो. या सर्वांचा विस्तृत ऊहापोह ‘विमान प्रवास करताना…’ या लेखात आला आहे. यात विमानतळावर किती आधी जावे, प्रत्यक्ष प्रवासाचा अनुभव, कनेक्टिंग फ्लाईट्सचे नियोजन, इमिग्रेशन, सामान व कस्टम तपासणी यांची माहिती या लेखात मिळते. या सर्वांसोबत या दांपत्यास प्रत्यक्ष आलेले अनुभव जागोजागी दिलेले असल्यामुळे माहिती रंगतदार झाली आहे.

‘सावधान… स्वच्छता ठेवा, शिस्त पाळा!’, ‘टॉयलेट्स कशी वापरायची ?’ आणि ‘पर्यटनातील मॅनर्स’ या तीनही लेखांमध्ये परदेशात कसे वागावे याविषयी बहुमूल्य सूचना दिलेल्या आहेत. दुर्दैवाने भारतीय पर्यटकांमध्ये सार्वजनिक ठिकाणी शिस्तीचा अभाव आणि स्वच्छता न पाळणे, या गोष्टी प्रकर्षाने आढळतात. परदेशात वेळेला फार महत्त्व आहे. ‘चलता है’ ही वृत्ती अजिबात उपयोगाची नाही. तसेच वाहतुकीची शिस्त फार कडक असते आणि ते नियम तोडले तर जबरदस्त दंड आकारला जातो. त्याचप्रमाणे परदेशात तेथील ड्रायव्हर्स व टूर गाईड्स यांना वैयक्तिक प्रश्न विचारणे हे बॅड मॅनर्स म्हणून ओळखले जातात. असे प्रश्न विचारून आपल्याकडे आपुलकी दाखवली जाते पण परदेशात असे प्रश्न विचारलेले आवडत नाहीत. या सर्वांचे भान ठेवणे गरजेचे आहे हे लेखक नमूद करतात. इतकंच काय पण परदेशातील टॉयलेट्स कशी वापरायची या महत्त्वाच्या पण सहसा बोलल्या न जाणाऱ्या विषयावरही प्रधान यांनी उपयुक्त टिप्स दिल्या आहेत.

‘भान ठेवा… राष्ट्रीय स्मारकांसारख्या ठिकाणी’ या प्रकरणात लेखक लिहितात, “राष्ट्रीय स्मारक हे आदराचं ठिकाण असतं. तिथे गेल्यानंतर पर्यटकांचं वर्तन त्या स्मारकाच्या पावित्र्याशी मिळतंजुळतं असलं पाहिजे. ती काही आरडाओरड, हुल्लडबाजी करण्याची जागा नाही. दुर्दैवाने भारतीय पर्यटक अशा जागीही सेल्फी काढणे, रिल्स बनवणे अशा गोष्टींत गुंग असतात.

‘पर्यटनाने दिलेलं शहाणपण…’ या शेवटच्या लेखात आणीबाणीची परिस्थिती कशी हाताळावी, आपल्याकडील पैसे व पासपोर्ट कसे सांभाळावेत, कमीत कमी वेळात जास्तीत जास्त भटकंती कशी करावी, क्रूझ सफरीमध्ये काय काळजी घ्यावी याबद्दल बहुमोल मार्गदर्शन केलेले आहे. शेवटी काही उपयुक्त ॲप्स आणि वेबसाइट्स यांचाही तपशील मिळतो.

या छोटेखानी पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील प्रत्यक्ष अनुभवांवर आधारित दिलेली उदाहरणे. प्रधान दांपत्याने आजवर केलेल्या असंख्य प्रवासांमध्ये अनेक बरेवाईट अनुभव त्यांच्या गाठीशी आले. या अनुभवांवरून भावी पर्यटकांनी योग्य तो बोध घ्यावा आणि आपली सहल अधिकाधिक आनंददायी करावी, या दृष्टीने या पुस्तकाचे महत्व अधोरेखित करता येईल. अगदी सहलीवरही हे पुस्तक घेऊन जाता येईल, आणि हवं तेव्हा ते वाचताही येईल. त्यादृष्टीने हे पुस्तक सर्व पर्यटकांच्या संग्रही अवश्य असावे, असे सुचवावेसे वाटते.

पुस्तकाचे नाव : जेपीज् भटकंती टिप्स
लेखक : जयप्रकाश प्रधान, जयंती प्रधान
प्रकाशक: रोहन प्रकाशन, पुणे
किंमत: रू. १६०/- (पहिली आवृत्ती ६ एप्रिल २०१९)
पृष्ठसंख्या : १२४

प्रवासाचं वेड कुणाचं आयुष्य कसं बदलून टाकू शकतं याचं उत्तम उदाहरण द्यायचं तर जेपीज्अर्थात जयप्रकाश व जयंती प्रधान दाम्पत्याचं! १९९८मध्ये या दाम्पत्याने युरोपची पहिली सहल केली आणि त्यानंतर झपाटल्यासारखे ते एका मागोमाग एक देश पालथे घालू लागले. आजपर्यंत त्यांनी तब्बल ७८ देशांची सैर केली आहे. या ऑफबीट भटकंतीमधून ‘जेपीज्‘कडे वेगवेगळ्या प्रकारचे अनुभव जमा झाले. या अनुभवांमधूनच पर्यटनाबद्दलची एक व्यापक दृष्टी निर्माण झाली. सहल प्लॅन करताना कोणत्या गोष्टी कराव्यात, कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात हे त्यांना उत्तमरीत्या समजून आलं. त्यातूनच नियोजनाच्या उपयुक्त टिप्सचं हे पुस्तक साकार झालं आहे. या टिप्समुळे सहल आनंददायी आणि निर्विघ्न होईल. एक सुजाण पर्यटक म्हणून आपला दृष्टीकोन विकसित होईल. तसंच परदेशात आपण कोणत्या गोष्टी कराव्यात, कोणत्या टाळाव्यात याबाबत केलेल्या मार्गदर्शनामुळे आपण आपल्या देशाची प्रतिमाही चांगली ठेऊ शकतो.