कोल्हापुरातील ऐतिहासिक किल्ले भुदरगड 🚩

दुधी तलावातील बोटिंग आणि रंगीबेरंगी फुलांनी बहरलेलं पठार असा कोल्हापुरातील ऐतिहासिक किल्ले भुदरगड 🚩

कोल्हापुरातील भुदरगड तालुक्यात वसलेला किल्ले भुदरगड सध्या रंगीबेरंगी फुलांनी बहरलेला आहे. हा गड छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६७ मध्ये जिंकून घेतला नंतर त्यावर लष्करी ठाणे बनवले.

भुदरगडवरील दुधी तलावामध्ये बोटिंग सुरू आहे. अनेक ॲडव्हेंचर स्पोर्ट्स ही सुरू करण्यात येणार आहे. तसेच जखुबाईची गुहामंदिर, भैरवनाथ मंदिर, सुस्थित तटबंदी असे अनेक स्थळे पाहण्यासारखी आहेत.

भुदरगड किल्ल्याचा इतिहास

कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यात वसलेला भुदरगड किल्ला हा सह्याद्रीच्या कुशीत दडलेला एक प्राचीन आणि ऐतिहासिक गड आहे. गड म्हणजे फक्त दगडांच्या भिंती आणि उंच डोंगरावर वसलेला वाडा नाही, तर तो त्या प्रदेशाचा आत्मा असतो. भुदरगड किल्लाही तसाच – इतिहासाच्या वळणांवर सतत उमटत राहिलेला, राजकारण, धर्म, संस्कृती आणि लोकजीवनाचा महत्त्वाचा साक्षीदार.

भुदरगडचा इतिहास चाळताना सर्वात आधी नजरेत भरतो तो त्याच्या नावामागचा संदर्भ. ‘भूदेवता’ किंवा ‘भूमातेचा किल्ला’ अशी या नावाची व्याख्या केली जाते. गावोगाव शेतकरी ज्या भूमातेचे पूजन करतात, तिच्या संरक्षणासाठी जणू हा किल्ला उभारला गेला असावा. स्थानिक लोककथांमध्ये भुदरगड म्हणजे भूमातेचे आसन मानले जाते. त्यामुळे या गडाला एक वेगळे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व लाभले आहे.

इतिहासकारांचे मत मांडायचे झाले तर या गडाचा प्रारंभिक इतिहास चालुक्यकालापर्यंत मागे जातो. विजयनगरच्या साम्राज्यकाळात या गडाला विशेष महत्त्व होते. दक्षिणेकडील राजकारणात विजयनगर ही एक प्रभावशाली सत्ता होती. भुदरगड हा डोंगरउतारावरील सामरिक दृष्ट्या सुरक्षित गड असल्याने त्यांच्या कारकिर्दीत येथे एक सशक्त तटबंदी उभारण्यात आली. किल्ल्याभोवतीच्या जंगलामुळे शत्रूला सहजतेने प्रवेश करणे कठीण होते. विजयनगरच्या अमरावती प्रांतातील प्रमुख गडांपैकी भुदरगड एक मानला जाई.

मोगल आणि आदिलशाही सत्ताकाळातही या गडाची लढाईत महत्त्वाची भूमिका राहिली. दक्षिण महाराष्ट्रात बीजापुरी सत्तेचे पाय रोवलेले असताना भुदरगडही त्यांच्या अधिपत्याखाली गेला. याच काळात या गडावर मोठे बांधकाम झाले, असे शिलालेख आणि वास्तुकलेवरून दिसते. गडावरून आजूबाजूचा परिसर दृष्टीस पडतो – यामुळे शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे सोपे जात होते.

पण खरी ओळख भुदरगडला मिळाली ती छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत. स्वराज्य उभारणीच्या काळात महाराजांनी अनेक गड जिंकले, काही नव्याने बांधले, तर काही दुरुस्त करून स्वराज्याच्या सामरिक आराखड्यात बसवले. भुदरगड हा अशाच महत्त्वाच्या गडांपैकी एक. गडाच्या मजबूत किल्लेबंदीमुळे तो स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी उपयुक्त ठरला. शिवाजी महाराजांनी येथील गडकोटात शस्त्रसाठा, अन्नधान्य आणि सैन्य यांची सोय केली होती. कोल्हापूर, गोवा आणि बेळगाव या तिन्ही बाजूंवर लक्ष ठेवण्यासाठी भुदरगड हा एक महत्त्वाचा ठाणा ठरतो.

भुदरगडाच्या पायथ्याशी अनेक गावे वसलेली आहेत. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा विस्तार करताना या गडाचा उपयोग केवळ युद्धासाठीच नाही, तर प्रशासनासाठीही केला. गडावरून महसूल गोळा केला जात असे. गडाच्या पायथ्याशी असलेली बाजारपेठ व्यापारीदृष्ट्या गजबजलेली होती. शेती, गुरेढोरे, आणि गावकुसातील जीवन या सर्वांना भुदरगडच्या संरक्षणाची छाया होती.

शिवाजी महाराजांनंतरचा इतिहास मात्र अस्थिरतेचा आहे. संभाजी महाराजांच्या काळात मोगल आणि मराठ्यांमधील संघर्षात अनेक गडांप्रमाणे भुदरगडलाही धक्के बसले. औरंगजेबाने दक्षिणेकडे मोर्चा वळवल्यानंतर अनेक गड शत्रूच्या हाती गेले. तरीही मराठा सरदारांनी धैर्याने हे गड पुन्हा परत मिळवले. या संघर्षाच्या काळात भुदरगड गडावर झालेल्या हल्ल्यांच्या, चढाया-उतराईच्या अनेक कथा लोककथांमध्ये आजही सांगितल्या जातात.

अठराव्या शतकात मराठेशाही सत्तेचे सूर्योदय- सूर्यास्त या गडाने अनुभवले. पेशवाईच्या काळात भुदरगड हा कोल्हापूरकर राजांच्या ताब्यात राहिला. कोल्हापूर संस्थानाची सत्ता या गडावर स्थिरावली. भुदरगडच्या सभोवतालच्या भागावर संस्थानाची पकड मजबूत ठेवण्यासाठी गडाचा उपयोग झाला. स्थानिक लोकांच्या जीवनात गडाचे स्थान अजूनही महत्त्वाचे होते. गडाच्या छायेखालीच उत्सव, यात्रांचा रंग भरू लागला.

भुदरगडच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्याचे धार्मिक स्वरूप. गडावर अनेक देवस्थानं आहेत. विशेषतः भुदरगडावरील भैरवेश्वराचे मंदिर, पायथ्याशी असलेली भैरवनाथाची उपासना यामुळे गडाला धार्मिक ओळख लाभली. यात्रेच्या काळात दूरदूरच्या भाविकांची गर्दी होत असे. धार्मिक स्थळे ही लोकसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग ठरली.

आज भुदरगड किल्ला ऐतिहासिक स्मारक म्हणून उभा आहे. तटबंदी काही ठिकाणी भग्नावस्थेत असली तरी अजूनही गडाची रचना प्रभावी भासते. गडावर चढून गेल्यावर सभोवतालचा निसर्ग, पायथ्याचे गाव, दूरवर पसरलेले सह्याद्रीचे डोंगर – हे सारे पाहताना गडाचा भव्य इतिहास डोळ्यांसमोर उभा राहतो. पर्यटक, इतिहासप्रेमी आणि संशोधक यांच्यासाठी भुदरगड हे एक आकर्षण आहे.

इतिहासाच्या पानांवर भुदरगड किल्ला जरी मोठ्या लढायांच्या मध्यवर्ती स्थानी नसेल, तरी त्याने सतत काळाच्या प्रवाहात आपल्या अस्तित्वाचा ठसा उमटवला आहे. कधी विजयनगरच्या साम्राज्याचा तुकडा, कधी आदिलशाहीच्या ताब्यात, कधी मराठ्यांच्या स्वराज्याचा किल्ला, तर कधी कोल्हापूर संस्थानाचा गड – अशा विविध टप्प्यांतून भुदरगडाने आपल्या मातीतले धैर्य, शौर्य आणि सांस्कृतिक वारसा जपला आहे.

आज गावोगावच्या लोककथांमध्ये, यात्रांमध्ये आणि गडाच्या भग्न भिंतीतून वाहणाऱ्या वाऱ्यात भुदरगडची गोष्ट जिवंत आहे. इतिहास जाणणाऱ्यांसाठी हा गड म्हणजे मराठी सामर्थ्याची साक्ष देणारा साक्षी, तर सामान्य जनतेसाठी भूमातेच्या कृपाछायेत उभा असलेला रक्षक.

याच कारणामुळे भुदरगडचा इतिहास म्हणजे केवळ भिंतींचा, तोफांचा किंवा युद्धांचा इतिहास नाही; तो लोकांच्या जगण्याचा, संघर्षाचा आणि श्रद्धेचा इतिहास आहे. सह्याद्रीच्या कड्यांत कोरलेली ही गाथा आजही पिढ्यान्पिढ्या प्रेरणा देणारी ठरते.