ज्वालामुखीच्या धगधगत्या पोटात… हवाईची अद्भुत सफर

एका भटक्याची डायरी

प्रशांत महासागराच्या अथांग निळाईत वसलेली हवाईची बेटे म्हणजे निसर्गाच्या अद्भुत प्रयोगशाळाच! कुठे निळेशार समुद्र, कुठे काळीभोर लाव्ह्याची भूमी, तर कुठे धगधगत्या ज्वालामुखीतून बाहेर पडणारा उष्ण धूर—निसर्गाच्या या विराट आणि रौद्र रूपाचा थरार प्रत्यक्ष अनुभवायचा असेल, तर हवाईयन व्होल्कॅनोज नॅशनल पार्कची सफर अविस्मरणीय ठरते. किलाउएआ आणि मौना लोआ या जागृत ज्वालामुखींच्या सान्निध्यात, सल्फरच्या तीव्र वासात आणि जमिनीतून उसळणाऱ्या वाफांमध्ये केलेली ही भटकंती म्हणजे पृथ्वीच्या अंतरंगात डोकावण्याचा रोमांचकारी अनुभवच! ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी जयप्रकाश प्रधान यांनी पत्नी जयंती यांच्यासह केलेल्या या सफरीत हवाईच्या ज्वालामुखीविश्वाचे अनुभवलेले हे थरारक दर्शन....

जयप्रकाश प्रधान
जेष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी

हवाईयन व्होल्कॅनोज नॅशनल पार्क

हवाई हा अमेरिकेत अगदी अलीकडे समाविष्ट झालेला पन्नासावा प्रांत. मध्य प्रशांत (पॅसिफिक) महासागरातील तो एक संपूर्ण बेटांचा समूह असून व्होल्कॅनिक हवाईयन आर्किपिलेगो म्हणून ओळखला जातो. ही शेकडो बेटे सुमारे २४०० किमी म्हणजे १५०० मैलांच्या परिसरात पसरली आहेत. त्यातील साधारणतः आठ बेटे ही प्रामुख्याने महत्त्वाची मानण्यात येतात. त्यातच हवाई नावाचे बेट असून ते ‘बिग आयलंड’ म्हणूनही ओळखले जाते. हवाईयन व्होल्कॅनोज नॅशनल पार्क हे येथील मुख्य आकर्षण.हवाई प्रांतामध्ये १५ दिवसांची भटकंती करताना मी व पत्नी जयंती या पार्कमध्ये मुद्दाम गेलो. त्याची माहिती करून घेतली.

हवाई बेट हे प्रशांत महासागरात उत्तरेकडील व्होल्कॅनिक बेट म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याचे क्षेत्रफळ ४,०२८ चौ. मैल किंवा १०,४३० चौ. किमी असून अमेरिकेतील सर्वांत मोठे बेट म्हणून ते ओळखले जाते. हवाईच्या निरनिराळ्या बेटांवर जाण्यासाठी इंटर आयलंड्स एअर सर्व्हिस उपलब्ध आहे. अगदी लहानशा विमानांतून अवघ्या वीस-पंचवीस मिनिटांत तुम्ही एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर जाऊ शकता. ‘बिग आयलंड’ला जाण्यासाठी सकाळी जरा लवकरच राजधानीच्या होनोलुलू विमानतळावर आलो. निरनिराळ्या बेटांसाठीची विमाने येथून थोड्या थोड्या वेळाने सुटत असतात. या विमानात खुली आसनव्यवस्था असते. प्रथम वर्गाच्या पुढच्या एक-दोन रांगा सोडलेल्या असून बाकी कोणीही कुठेही बसू शकतो. विमानातील आसनसंख्येइतकीच त्या विमानाची तिकिटे विकण्यात येतात. त्यामुळे तसा गोंधळ उडत नाही. विमानाने उड्डाण केल्यानंतर हवाईचे वैशिष्ट्य असलेले फ्रूट पंच हे ड्रिंक दिले जाते. ते पिऊन होत नाही तोच विमान उतरण्याची घोषणा होते.

विमानातून हवाईच्या निरनिराळ्या बेटांचे नयनरम्य दर्शन घडते. पॅसिफिक महासागराच्या पाण्याचे निरनिराळे रंग आणि बेटांचे आकार पाहून आपण थक्क होतो. हा सर्व प्रदेश पूर्वीपासूनच ज्वालामुखियांसाठी प्रसिद्ध. फार फार शतकांपूर्वी त्यातून निर्माण झालेल्या टेकड्या तिथे पाहता येतात. मात्र बिग आयलंडच्या या पार्कमध्ये व्होल्कॅनो प्रत्यक्ष समोर दिसतो. हा पार्क बिग आयलंडच्या आग्नेय बाजूस असून, येथील व्होल्कॅनो, जगातील एक अत्यंत जिवंत (ॲक्टिव्ह) ज्वालामुखी समजला जातो. जगातील अन्य ज्वालामुखियांचे प्रत्यक्ष दर्शन बरेचदा दुर्मिळ असते. पण येथील किलाब्यू (Kilauea) व मौना लोआ (Mauna Loa) ज्वालामुखी आपण अगदी जवळून पाहू शकतो आणि त्याचा रोमहर्ष धबधबाही दिसतो. समुद्रकिनारा व उंचावरचे डोंगर यांमुळे येथे पर्यावरणाची अगदी परस्परविरोधी दृश्ये पहावयास मिळतात. खालच्या बाजूला खडकाळ दऱ्या दृष्टीस पडतात. तर १४ हजार फूट उंचीवर हिवाळ्यात चक्क बर्फ पडते आणि उन्हाळ्यात तर हा प्रदेश जणू वाळवंटासमान दिसतो.

हवाई व्होल्कॅनो पार्ककडे जाताना लांबूनही ठिकठिकाणी जमिनीतून धूर येताना दिसत होता. न्यूझीलंडमध्ये रोतोरुआ येथे असाच धूर येत असल्याचे पाहिले होते. पार्कच्या परिसरात दोन्ही बाजूंना विविध प्रकारची झाडे लावली होती. आणि जमिनीतून उन्मळून बाहेर आलेले लहान-मोठ्या आकाराचे काळेभोर दगड इतस्ततः विखुरले होते. सुरुवातीला व्होल्कॅनो पार्कच्या माहिती कार्यालयात गेलो. तिथून पार्कसंबंधीची माहिती पुस्तिका, नकाशा घेतला. पार्कमध्ये काय व कसे पाहायचे आहे याचे व्यवस्थित मार्गदर्शन त्यातून होऊ शकते. येथील हवाई नॅशनल पार्कची स्थापना सुरुवातीला १९१६ मध्ये करण्यात आली. तो देशातील १५ वा नॅशनल पार्क होता. त्यात हवाई व शेजारील माउई या दोन्ही बेटांवरील जमिनीचा समावेश होता. पण १९६१ मध्ये या पार्कची दोन स्वतंत्र भागांत विभागणी करण्यात आली:

१. हवाई व्होल्कॅनिक नॅशनल पार्क व
२. हालेअकाला (Haleakalā) नॅशनल पार्क.

अर्थात हे दोन्ही नॅशनल पार्क स्थापन करण्यामागे तेथील ज्वालामुखियांची वैशिष्ट्ये तसेच प्राणी, वनस्पतींचे संरक्षण करण्याचाच मुख्य हेतू होता. आणि त्यामुळेच हवाईच्या नॅशनल पार्कच्या ३,३३,००० एकरांतील व्होल्कॅनोचे चमत्कार, नानाविध प्रकारच्या वनस्पती, प्राणी आज पूर्णतः सुरक्षित राहिले आहेत. १९८७ मध्ये युनेस्कोने वर्ल्ड हेरिटेज साईट म्हणून घोषणा केली. सुरुवातीला आम्ही व्होल्कॅनोवरील २५ मिनिटांची एक फिल्म पाहिली. ज्वालामुखीचा इथला इतिहास आणि त्याचे आक्राळविक्राळ स्वरूप यातून समजते. हवाई बेटांवर एकूण पाच जिवंत ज्वालामुखी आहेत. त्यापैकी मौना लोआ हा सर्वांत मोठा असून तो जगातील एक अत्यंत ॲक्टिव्ह व्होल्कॅनो समजला जातो. अनेक व्होल्कॅनो हे प्रामुख्याने सागराच्या पृष्ठभागाच्या खाली असतात. त्यांचे अस्तित्व शतकानुशतके राहते व ज्वालामुखीचा उद्रेक वारंवार होत असतो. मौना लोआचा उद्रेक १५० वर्षांत निदान ३३ वेळा झाला. गेल्या एक हजार वर्षांत ८२४ चौ. मैल किंवा २,१३३ चौ. किमी पेक्षाही अधिक क्षेत्र त्यातील लाव्हाने व्यापले आहे. ते मौना लोआच्या जमीन क्षेत्रफळाच्या ४० टक्के म्हणावे लागेल. मौना लोआच्या शेजारीच चार हजार फूट म्हणजे १,२१९ मीटरचा अगदी छोटा असा किलावेया (Kīlauea) हा ज्वालामुखी आहे. खरे पाहता, त्याच्याकडे कोणाचे फारसे लक्षही जात नाही पण तोही जगातला एक अत्यंत जागृत ज्वालामुखी आहे. गेली शंभर वर्षे तो अत्यंत ॲक्टिव्ह राहिलेला असून ३ जानेवारी १९८३ मध्ये त्याचा झालेला उद्रेक हा हवाईच्या इतिहासातील सर्वांत मोठा समजला जातो.

अगदी अलीकडे, म्हणजे मे २०१८ मध्येही त्याने आपला प्रताप दाखविला.परिसरातील निदान ३६ इमारतींना त्याचा तडाखा बसला व दोन हजारांपेक्षाही अधिक लोकांना तिथून हलवावे लागले. हा पार्क पाहण्यासाठी तुमच्याकडे किती कालावधी आहे, यावर पार्कची भटकंती कशी करायची हे ठरवणे उत्तम. पार्कमध्ये निदान १५० मैलांचे ट्रेक्स आहेत. त्यासाठी तिथे तुमचा मुक्काम चार-पाच दिवसांचा हवा. आमच्याकडे केवळ एकच दिवस होता. त्यामुळे कमीत कमी वेळात जास्तीत जास्त पार्क पाहायचे ठरवले. तेथील ज्वालामुखी अतिशय ॲक्टिव्ह असल्याची प्रचीती पहिल्या तासाभरातच आली. फिरणे सुरू केले आणि सल्फर डाय ऑक्साइडचा वास पार्कमध्ये फार मोठ्या प्रमाणात यायला लागला. वाऱ्याची दिशा जशी असेल त्याप्रमाणे तो वास येतो. यावेळेस ती आम्ही गेलेल्या परिसराच्या दिशेने होती.

वास इतका तीव्र होता की आम्हा तीन-चारशे पर्यटकांना तिथून बाहेर काढावे लागले. आणि तो भाग पर्यटकांच्या येण्या-जाण्यासाठी काही वेळाकरिता पूर्णपणे बंद करण्यात आला. पार्कमध्ये फिरताना जमिनीतून अनेकदा धूर येताना दिसतो. रस्त्याच्या दुतर्फा लाव्हा रसापासून तयार झालेले दगड मैलोन् मैल लांब विखुरलेले आढळतात. जेसीबीच्या साहाय्याने सर्व खडकाळ जमीन मोठ्या प्रमाणात खणून काढली तर जशी दिसेल तसे ते दृश्य होते. या व्होल्कॅनोच्या उलथापालथीतून प्रचंड मोठ्या प्रमाणात जमीन तयार होऊन, त्यातूनच हवाईयन बेटांची साखळी निर्माण झाली आहे. येथील मौना लोआ हा पृथ्वीतलावरील सर्वांत अवाढव्य डोंगर असून त्याचे क्षेत्रफळ १९ हजार क्युबिक मैल आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची मोजली तर ती ५६ हजार फूट होते. अतिशय कुशल गिर्यारोहकच तिथे गिर्यारोहण करू शकतात.

आम्ही बसने येथील प्रसिद्ध लाव्हा ट्यूब पाहायला गेलो. सर्वत्र सल्फरचा वास आणि जमिनीतून वाफा येत होत्या. ज्वालामुखीच्या तोंडाचा भाग तिथे पाहायला मिळाला. येथे लाव्हा रसाचा वरचा थर हवेमुळे घट्ट झाला होता. पण त्याच्या खालून लाव्हा रसाचा द्रव पदार्थ वाहत होता. वरचा भाग मात्र इन्सुलेटेड होता. तिथे फार वेळ थांबता येत नाही. या सर्व ठिकाणी मधूनमधून भूकंपाचे धक्काही बसत असतात. लाव्हारसापासून जे खडक तयार होतात त्याबाबतची महत्त्वाची माहिती इथे समजली. हे दगड फोडून, रस्त्यांच्या डांबरीकरणासाठी त्याचा वापर होतो. त्यामुळे रस्ते काळेभोर दिसतात आणि ते फार टिकाऊ असतात. येथे लाव्हा रसापासून इतका खडक तयार झाला आहे की, तो फोडून रस्त्यांच्या कामासाठी वापरला तर निदान ५० दशलक्ष मैल लांबीचे रस्ते बनू शकतील. तसेच या थंड झालेल्या लाव्हा रसाच्या मातीपासून निरनिराळ्या वस्तूही बनविण्यात येतात. मात्र या वस्तू घरात ठेवणे अशुभ असल्याचे येथील नागरिक मानतात.

पार्कच्या भटकंतीत शेवटी, लाव्हारस, ज्वालामुखी यांची येथील प्रत्यक्ष घटनास्थळी तयार करण्यात आलेली एक फिल्म दाखवण्यात आली. पिवळाधमक लाव्हारस जमिनीतून वर येतो, तेव्हा अक्षरशः ओकल्याप्रमाणे त्याचे लोटच्या लोट बाहेर पडत असतात. भूगर्भशास्त्रज्ञांनी प्रत्यक्ष जागेवर जाऊन तिचे चित्रीकरण केले. धरणीमातेच्या पोटातील अत्यंत उष्ण लाव्हारस किती भयानक असतो व तो कसा संहारक ठरू शकतो, याची कल्पना त्यावरून येते. या सर्व भागांत भूकंप किंवा लाव्हा विमा केला जात नाही. पण आगीचा विमा होतो. ज्वालामुखीने घरे-दारे पेट घेतात त्याची नुकसानभरपाई मिळू शकते. ज्वालामुखी किंवा भूकंपामुळे घरांचे नुकसान झाले, की लगतच्या परिसरात घरांची पुनर्बांधणी करता येते. हवाईयन व्होल्कॅनो नॅशनल पार्कच्या भेटीत खूप काही निराळे पाहायला मिळाले, अनुभवायला मिळाले.

व्होल्कॅनो पार्कची सहल संपवून आम्ही रात्रीच्या मुक्कामासाठी जवळच्याच कोना गावाकडे रवाना झालो. वाटेत मुद्दाम उतरून समुद्रकिनाऱ्याजवळील काळी वाळूही पाहिली. समोर सागराचे निळेभोर पाणी आणि किनाऱ्यावर सर्वत्र ब्लॅक हार्ड सँड, हे दृश्य पाहण्यासारखं होतं. समुद्रातील लाव्हा रसापासून तयार झालेल्या काळ्या दगडांची पावसाने वर्षांनुवर्षे झीज होऊन ही काळी वाळू तयार झाली आहे. ही हाताला तशी कठीण वाटते. ही वाळू रस्त्यांच्या कामासाठी चांगली समजली जाते. येथील किनाऱ्यावरील पाण्यात एक भलेमोठे हिरवे कासव दिसले. हिरवी कासवे ही मूळची हवाई येथील असून किनाऱ्यावरील उथळ पाण्यात आढळतात. येथे सागराचे पाणी निळेभोर, कमालीचे स्वच्छ पण सर्व भाग कमालीचा खडकाळ त्यामुळे कोणीही पाण्यात डुंबताना किंवा सर्फिंग करताना दिसत नाही. तशा सूचनाच सर्वत्र लावल्या होत्या. आणि कोणीही त्याचे उल्लंघन करताना दिसत नव्हते, हे विशेष!