तेंगबोचे ते दिंगबोचे.. हिमालयाच्या कुशीतला श्वास रोखून धरणारा रोमहर्षक प्रवास ! Everst Base Camp Trek

एव्हरेस्टच्या दिशेने टाकलेले प्रत्येक पाऊल म्हणजे केवळ पर्वतारोहण नव्हे, तर स्वतःच्या मर्यादांशी सुरू झालेला संघर्ष असतो. तेंगबोचेच्या शांत बौद्ध मठातील आध्यात्मिक प्रसन्नतेपासून दिंगबोचेच्या विरळ हवेतल्या दमछाकीपर्यंत आणि लोबूचेच्या निर्जीव दगडी साम्राज्यातील मृत्यूच्या स्मारकांपर्यंतचा हा प्रवास निसर्गाच्या अद्भुत सौंदर्याइतकाच त्याच्या रौद्र वास्तवाचाही साक्षीदार ठरतो. श्रद्धा, साहस, भीती आणि स्वप्नांचा संगम घडवणाऱ्या या हिमालयीन वाटेवरील प्रत्येक क्षण मनात कायमचा कोरला जातो.

प्रशांत सातपुते ​

तेंगबोचेमध्ये पाऊल ठेवताच,सर्वप्रथम टी-हाऊस गाठून सामान ठेवले,फ्रेश झालो आणि लगेचच तेंगबोचे मॉनेस्ट्रीकडे निघालो.​समुद्रसपाटीपासून तब्बल 3,867 मी उंचीवर,सोलुखुंबू जिल्ह्यातील खुम्बू प्रदेशात ही मॉनेस्ट्री दिमाखात उभी आहे.दूधकोसी आणि इमजा खोला नद्यांच्या संगमावरील एका टेकडीवर वसलेल्या या मॉनेस्ट्रीला ‘गेटवे टू एव्हरेस्ट’ असेही म्हटले जाते.

​ मुख्य प्रवेशद्वार अत्यंत रंगीबेरंगी आणि तिबेटी कलाकुसरीने नटलेले आहे.प्रवेशद्वाराच्या अगदी वर,मध्यभागी असलेले धर्मचक्र’आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना बसलेली दोन हरणे भगवान बुद्धांनी सारनाथ येथे दिलेल्या पहिल्या उपदेशाची-धम्मचक्र प्रवर्तन आठवण करून देतात.मॉनेस्ट्रीच्या गर्भगृहात अतिशय सुंदर,देखणी आणि भारदस्त अशी बुद्धांची सोनेरी मूर्ती डोळ्यांचे पारणे फेडते.आतील भिंतींवर कोरलेली अप्रतिम चित्रे पाहत आम्ही तिथे काही वेळ ध्यानस्थ बसलो.शांतता आणि ऊर्जेचा तो अनुभव शब्दातीत होता.

आम्ही ज्या टी-हाऊसमध्ये मुक्कामाला होतो,त्याचे मालक होते अंग रिता शेर्पा ! विना प्राणवायू (Without Oxygen)10 वेळा एव्हरेस्ट सर करून त्यांनी ‘गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स’मध्ये आपले नाव सुवर्णअक्षरांनी कोरले आहे.त्यांच्या या जागतिक विक्रमाचे प्रमाणपत्र तिथे भिंतीवर अभिमानाने टांगलेले दिसले.रात्रीच्या जेवणानंतर ‘कराओके’वर मनसोक्त गाणी गात आम्ही त्या थंडीतही एक ऊबदार संध्याकाळ साजरी केली.

​सकाळी ५ वाजता उठून समोर पसरलेली नयनरम्य पर्वतराजी न्याहाळत बसलो.अशा प्रफुल्लित वातावरणात धावण्याचा मोह आवरला नाही,म्हणून एक छोटी ‘रन’ घेतली.हवेतील ऑक्सिजनची कमतरता आणि हातमोजे काढू न देणारा कमालीचा गारठा जाणवत होता.​मनसोक्त फोटो आणि रील्स बनवल्यानंतर आम्ही नाश्त्यासाठी आलो.ओट्स,सफरचंदाचे तुकडे आणि मध घालून केलेला गरमागरम, रुचकर ‘ॲपल पोरिज’ (दलिया) खाऊन आम्ही दिंगबोचेच्या दिशेने मार्गक्रमण सुरू केले.

मोकळ्या समतल जमिनीनंतर चढण सुरू झाली.वाटेत पांढऱ्या आणि गुलाबी ‘ऱ्होडोडेंड्रॉन’फुलांची दाट वनराई लागली.फुलांमधून मध गोळा करणाऱ्या मधमाश्या आणि उंच झाडाच्या शेंड्यावर बसलेला ‘ग्रोसबिक’ पक्षी निसर्गाचे जिवंत सौंदर्य दाखवत होते.जसजसे आम्ही वर जात होतो,तसतशी झाडांची उंची कमी होऊन ती झुडपांमध्ये बदलली.काही ठिकाणी जमीन एवढी कोरडी आणि ढासळलेली होती की जणू चंद्रावरील जमिनीवरून चालत असल्याचा भास होत होता.खाली दरीतून वाहणाऱ्या पाण्याचा खळखळाट ‘उथळ पाण्याला खळखळाट फार’ या म्हणीची प्रकर्षाने आठवण करून देत होता.

मणी स्टोन केर्न वाटेत जागोजागी दगडांची रचना असलेले स्तंभ दिसले,ज्यांना स्थानिक भाषेत ‘केर्न'(Cairn)किंवा ‘मणी स्टोन केर्न’ म्हणतात. या स्तंभांवर तिबेटी लिपीतील शिलालेख आणि रंगीबेरंगी बौद्ध प्रार्थना पताका-‘लुंग ता’बांधलेल्या होत्या.हिमालयात प्राण गमावलेल्या गिर्यारोहकांच्या आठवणीत ‘स्मृती स्मारक’ म्हणूनही ही रचना केली जाते.

हळूहळू वनस्पती पूर्णपणे मागे पडल्या आणि निग्रो लोकांच्या डोक्यावरील केसांसारखे मातीमिश्रित चिकटलेले गवत दिसू लागले.आता दमछाक होत होती.वाटेत दगडांची रचना असलेली घरे,पांढराशुभ्र स्तूप (‘चोर्तेन’) आणि आकाशात विहरणारी गिधाडे दिसू लागली, जी गाव जवळ आल्याची नांदी होती. वाटेत तांबूस छातीचा डोंगर चिमणा म्हणजेच ‘रुफस-ब्रेस्टेड एक्सेंटर’ पक्षीही दर्शन देऊन गेला.आज अथकपणे 12 किमीचालणे झाले होते. त्यासाठी जवळपास सव्वा सहा तासात 1745 ऊर्जा खर्ची पडलेली. अखेर दुपारी दीड वाजता, 4330 मी उंचीवरील ‘दिंगबोचे’ या सुंदर गावात आम्ही सुखरूप पोहोचलो होतो.

​क्षितिजापलीकडच्या संघर्षाची स्मारकं

जसजसे आम्ही उंची गाठत होतो,तसतसा या हिमालयाचा राकट आणि खडतर चेहरा अधिकच तीव्रतेने समोर येत होता.हवेतील प्राणवायू हळूहळू कमी होत होता आणि प्रत्येक श्वासासाठी फुफ्फुसांना करावी लागणारी धडपड आता उघडपणे जाणवू लागली होती.शरीरातील या बदलांचा थेट परिणाम भूक आणि झोपेवर झाला होता. ​येथील ‘टी-हाउस’संस्कृती मात्र,कमालीची आदरातिथ्य करणारी होती.रात्री जेवणापूर्वी हातावर मिळणारे वाफवलेले गरम रुमाल गोठवणाऱ्या थंडीत शरीराला सुखावणारी ऊब देऊन जायचे.जेवण जात नव्हते,त्यामुळे पोट भरण्यासाठी आणि शरीरातील पाण्याचे प्रमाण टिकवण्यासाठी आम्ही मुख्यत्वे ‘सूप’ पिण्यावरच भर दिला होता.

रात्री ‘करा ओके’च्या माध्यमातून गाण्याची मैफील रंगली.बाहेर जसजसा थंडीचा पारा घसरत होता, तसतसा आतमध्ये अनेकांचा गळा गाण्यांच्या सुरांनी ऊबदार होत होता.थंडीला विसरण्यासाठी सुरांची ही ऊब मोठी सोबती ठरली.​त्या रात्री डोळ्याला डोळा लागलाच नाही.पहाटेच्या सुमारास कुठेतरी ‘निशा’राणीने कवेत घेतले खरे ! पण, काही वेळातच दमगिरल्यासारखे झाले, पुन्हा दचकून जाग आली. सकाळ उजाडली ती शरीराच्या मंदावलेल्या गतीनेच. बाहेर विस्तीर्ण निसर्ग आपले सौंदर्य उधळत स्वागताला उभा होता.अपुऱ्या झोपेमुळे चेहऱ्यावर आणि मनावर एक अनामिक जडत्व रेंगाळत होते.

जमेल तेवढा नाश्ता करून बाहेर पडलो.जसजसे कोवळे ऊन अंगावर पडू लागले,तशी शरीरात एक नवी ऊर्जा संचारली.त्या प्रसन्न वातावरणात जडावलेले अंग मोकळे झाले.पावलांची गती आपोआप वाढू लागली.समोर खडे ठाकलेली पर्वत शिखरे साद घालत होती,तर दुसरीकडे धैर्याची परीक्षा पाहणारे दगड-धोंड्यांचे रस्ते आमची जिरवायला टपलेले होते.वास्तविक हा ‘अॕक्लिमेटायझेशन ट्रेक’ वातावरणाशी अनुकूल होण्याचा सराव होता.

आम्हाला 4766 मीटर उंचीवर जावून पुन्हा दिंगबोचेत टी हाऊसवर परतायचे होते.चढण एकदम खडे होते.दम लागत होता.रिल्स बनवणे,निसर्गाची अप्रतिम रूपे कॅमेऱ्यात टिपणे आणि हिमालयाच्या अथांग सौंदर्याचा आस्वाद घेणे,यात आम्ही थकवा मुद्दामून विसरून जात होतो.रात्रीचे तापमान उणे सहा अंश सेल्सिअस होते आणि इथून पुढे ते अजूनच खालावत जाणार होते.या गोठवणाऱ्या हवेत शरीराला टिकवून ठेवण्यासाठी आजचा दिंगबोचेचा मुक्काम अत्यंत महत्त्वाचा होता.

​अवघे सव्वा दोन किलोमीटरचे अंतर कापायला आम्हाला तब्बल सव्वा दोन तास लागले! अखेर आम्ही 4600 उंचीवर पोहोचलो. आजच्या या ट्रेकने आमचा कस तर लावलाच, पण उद्या येणाऱ्या महाकठीण प्रवासाची पूर्व कल्पनाही दिली. आकाशात एक ‘हिमालयीन गिधाड’ स्वच्छंदपणे विहार करताना दिसले, त्याचे ते उड्डाण मनाला उभारी देणारे होते.

वाढत्या उन्हामुळे शिखरमाथ्यावरील बर्फाचे वाफेत आणि पर्यायाने ढगात रूपांतर होण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू होती. शिवाय वितळलेले पांढरेशुभ्र पाणी दगडातून खळाळत खाली प्रवाहीत झालेले. हा एक स्वर्गीय आनंद होता. तो अद्भुत नजारा मोबाईलच्या कॅमेऱ्यात कायमचा बंदिस्त करून आम्ही पुन्हा खाली उतरायला सुरुवात केली आणि दुपारी टी-हाउसवर पोहोचून विश्रांती घेतली.

​दुसऱ्या दिवशी सकाळी नेहमीप्रमाणे आमची पावले ‘लोबूचे’च्या दिशेने पडू लागली. दिंगबोचे ते लोबूचे हा प्रवास म्हणजे केवळ आणि केवळ दगड-गोट्यांचे साम्राज्य! समतल आणि सपाट रस्ता अगदी नावापुरताच होता. पण, मनात एक वेगळाच थरार होता. कारण, उद्या आम्ही आमच्या स्वप्नभूमीत अर्थात ‘एव्हरेस्ट बेस कॅम्प’ (EBC) वर पोहोचणार होतो. याच उत्साहाने सर्वांच्या पावलांना एक सुप्त गती दिली होती.*

​वाटेत निसर्गाचे जे सौंदर्य दिसत होते, ते आम्ही डोळ्यांत आणि कॅमेऱ्यात साठवून घेत होतो. केवळ दगडांची एकमेकांवर सुबक रचना करून बनवलेले एक पारंपरिक घर वाटेत लागले. मग काय..ते सर्व ट्रेकर्सचे ‘सेल्फी आणि रिल्स पॉईंट’ बनले. काही परदेशी पर्यटकही त्या घराच्या रचनेच्या प्रेमात पडले होते आणि थांबून फोटो काढत होते. सिमेंटचा कुठेही वापर न करता, केवळ कौशल्याने रचलेले दगड आणि छतासाठी वापरलेले सपाट पाषाण ! हिमालयीन वस्तीतील लोकांची साधी पण कणखर जीवनशैली या घरातून प्रतिबिंबित होत होती.

​थंडीची तीव्रता वाढल्याने आता सर्वांनीच ‘डाऊन जॅकेट’ चढवले होते. ‘डॉटर ऑफ एव्हरेस्ट’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ‘पुमोरी’ या विलोभनीय बर्फाच्छादित शिखराचे आम्हाला दर्शन झाले. वाटेत अनेक ठिकाणी पायवाटा खचलेल्या होत्या. खालच्या दरीतून दूधकोसी नदी दगडांवर आपटत, मोठा आवाज करत फेसाळत वाहत होती. जसजशी उंची वाढली, तसा श्वासोच्छवास तीव्र झाला आणि पावले पुन्हा मंदावली.

​चालता चालता अचानक एका जागी मन हेलावून गेले. हे ‘थुकला पास’ जवळील स्मारकांचे ठिकाण होते. एव्हरेस्ट सर करण्याच्या ध्यासापायी ज्या गिर्यारोहकांनी आपले प्राण गमावले, त्यांची स्मारके येथे उभारण्यात आली होती. त्यांच्या प्रियजनांनी त्यांच्या आठवणीत दगडांवर नावाच्या पाट्या लावल्या होत्या.

तिथेच नजर फिरवत असताना एका पाटीवर डोळे रेंगाळले. महाराष्ट्रातील गिर्यारोहक अंजली कुलकर्णी यांची ती पाटी होती, ज्यांनी २२ मे २०१९ रोजी वयाच्या ५४ व्या वर्षी एव्हरेस्ट सर करुन आपले प्राण गमावले होते. त्या पाषाणासमोर नतमस्तक होताना ऊर अभिमानाने आणि तितकाच दुःखाने भरून आला. हिमालयाचे रौद्र आणि जीवघेणे रूप डोळ्यांसमोर उभे राहिले.

​दुपारी अडीचच्या सुमारास आम्ही तब्बल 5050 मीटर उंचीवर असलेल्या लोबूचे येथील ‘८००० इन’ (8000 Inn) या टी-हाउसवर पोहोचलो. सभोवती फक्त आणि फक्त अजस्र खडे डोंगर आकाशाला गवसणी घालत उभे होते. त्या डोंगरांच्या खोबणीत, जणू आक्राळ विक्राळ पर्वतांच्या जबड्यात हे एकमेव टी-हाऊस असल्यासारखे भासले. आजूबाजूला दूरदूरपर्यंत कोणतेही दुसरे टी-हाऊस किंवा मानवी वस्तीचा लवलेशही नव्हता. जबड्यातील हे पिरॕमिड आकाराचे टी हाऊस निसर्गाच्या त्या अथांग शांततेत अतिशय रहस्यमय, गूढ आणि अनाकलनीय वाटत होते. आपण जगाच्या एका वेगळ्याच टोकावर आलो आहोत, याची जाणीव करून देणारी ती संध्याकाळ मनावर काहीसे भीतीदायक दडपण घालून गेली.