गणेशाला आघाडा का प्रिय? अपामार्गाचे धार्मिक आणि आयुर्वेदिक महत्त्व Ganesha favorite plants

गणेश पूजेदरम्यान आघाड्याची पाने वाहताना “ॐ गुहाग्रजाय नमः अपामार्गपत्रं समर्पयामि” हा मंत्र म्हटला जातो. अपामार्ग’ या वनस्पतीला मराठीत ‘आघाडा’असे म्हणतात. या आघाड्याच्या पानांचे ‘आयुर्वेदिक’ महत्त्व काय हे आपण जाणून घेऊ या डॉ. राधा खडक्कार यांच्याकडून…

गणेशपूजेत दुर्वा, जास्वंद, शमीपत्र यांना जसे विशेष स्थान आहे, तसेच आघाड्यालाही महत्त्व आहे. रस्त्याच्या कडेला, माळरानात किंवा सहज उगवणारी ही साधी वनस्पती पाहिली की तिच्यात एवढे काय विशेष, असा प्रश्न सहज पडतो. मात्र भारतीय परंपरेत साधेपणाच्या आड दडलेले औषधी आणि आध्यात्मिक महत्त्व अनेक वनस्पतींना प्राप्त झाले आहे. आघाडा म्हणजेच आयुर्वेदातील अपामार्ग ही त्यापैकीच एक वनस्पती आहे.

‘अपामार्ग’ या नावातच तिच्या गुणधर्माचा संकेत असल्याचे आयुर्वेदिक परंपरेत मानले जाते. ‘अप’ म्हणजे दूर करणे आणि ‘मार्ग’ म्हणजे वाट किंवा मार्ग. शरीरातील दोष, अडथळे किंवा अनिष्ट घटक दूर करणारी वनस्पती म्हणून ‘अपामार्ग’ या नावाचा अर्थ लावला जातो. त्यामुळे गणेशपूजेत तिचा समावेश हा केवळ धार्मिक रूढीपुरता मर्यादित नसून, भारतीय संस्कृतीने वनस्पतींकडे पाहण्याच्या व्यापक दृष्टिकोनाची आठवण करून देतो.

बाह्य सौंदर्य नव्हे, भक्ती महत्त्वाची

गणेशाला अनेक सुंदर फुले आणि सुगंधी पत्रे अर्पण केली जातात. मग साधा दिसणारा आघाडा गणेशाला का अर्पण केला जातो, यामागे भक्तीचे तत्त्व सांगणारी एक लोकपरंपरागत कथा सांगितली जाते.

एकदा देवर्षी नारदांनी श्रीगणेशांना विचारले की, सुंदर फुले आणि आकर्षक पत्रे उपलब्ध असताना साध्या दिसणाऱ्या अपामार्गाचे त्यांना विशेष महत्त्व का आहे? त्यावर श्रीगणेशांनी भक्तीतील भाव महत्त्वाचा असल्याचे सांगितल्याची कथा प्रचलित आहे.

एक गरीब भक्त गणेशाची पूजा करीत असे. त्याच्याकडे महागडी फुले, पत्रे किंवा पूजेसाठी लागणाऱ्या मौल्यवान वस्तू नव्हत्या. रस्त्याच्या कडेला त्याला आघाड्याची काही पाने दिसली. तीच त्याने अत्यंत श्रद्धेने गणेशाला अर्पण केली. त्या अर्पणामागे कोणताही दिखावा नव्हता; होती ती केवळ निर्मळ भक्ती. या भावनेने प्रसन्न होऊन गणेशाने त्याचे साधे अर्पणही अमूल्य मानले, अशी ही कथा सांगितली जाते.

या कथेतून एक महत्त्वाचा आध्यात्मिक संदेश समोर येतो—देवाला अर्पण केलेल्या वस्तूचे बाह्य मूल्य नव्हे, तर त्यामागील भाव आणि श्रद्धा महत्त्वाची असते. म्हणूनच आघाड्यासारखी सहज उपलब्ध होणारी वनस्पती गणेशपूजेत स्थान मिळवते.

अपामार्ग आणि पौराणिक संदर्भ

अपामार्गाशी संबंधित आणखी एक पौराणिक संदर्भही सांगितला जातो. भगवान शिव आणि श्रीगणेश यांच्यातील संघर्षात गणेशांना झालेल्या आघातानंतर ऋषींनी अपामार्गाचा उपयोग केल्याची लोकपरंपरा आहे. त्यानंतर गणेशांना आरोग्य लाभले, अशी कथा सांगितली जाते.

या कथांचा विचार करताना त्या पौराणिक आणि लोकपरंपरागत संदर्भ म्हणून पाहणे महत्त्वाचे आहे. त्यातून प्राचीन समाजाने वनस्पतींच्या औषधी उपयोगांना धार्मिक-सांस्कृतिक प्रतीकांशी जोडून ठेवले असल्याचे दिसून येते.

आयुर्वेदात अपामार्गाचे स्थान

आयुर्वेदात अपामार्गाला महत्त्वाची औषधी वनस्पती मानले जाते. पारंपरिक आयुर्वेदिक वर्णनानुसार त्याचा रस कटू-तिक्त स्वरूपाचा, विपाक कटू आणि वीर्य उष्ण मानले जाते. त्यामुळे त्याचा उपयोग विशिष्ट दोषस्थितींमध्ये केला जातो.

कटू गुणामुळे कफशमनास मदत करणारी आणि उष्णतेमुळे वाताशी संबंधित काही स्थितींमध्ये उपयोगी ठरणारी वनस्पती म्हणून तिचे वर्णन आढळते. मात्र तिच्या उष्ण आणि तीक्ष्ण गुणांमुळे पित्त वाढण्याची शक्यता लक्षात घेतली जाते. म्हणूनच अपामार्गाचा औषधी वापर स्वतःहून न करता, प्रकृती आणि व्याधीनुसार तज्ज्ञ वैद्याच्या मार्गदर्शनाखाली करणे आवश्यक आहे.

त्वचाविकारांपासून कफाच्या तक्रारींपर्यंत

आयुर्वेदिक परंपरेत अपामार्गाच्या पानांचा बाह्य वापर तसेच काही विशिष्ट औषधी प्रयोग सांगितले आहेत. त्वचेवरील काही तक्रारींमध्ये त्याच्या पानांचा लेप करण्याचा उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे कफाशी संबंधित विकार, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा शरीरात जडपणा जाणवणे अशा परिस्थितींमध्येही अपामार्गाचा उपयोग पारंपरिक उपचारपद्धतीत केला गेला आहे.

मात्र येथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यायला हवी. एखाद्या वनस्पतीचा पारंपरिक आयुर्वेदिक उपयोग सांगितला आहे म्हणजे तो प्रत्येक व्यक्तीसाठी किंवा प्रत्येक आजारासाठी तसाच लागू होईल, असे नाही. औषधाची मात्रा, प्रक्रिया, व्यक्तीची प्रकृती, वय, इतर आजार आणि सुरू असलेली औषधे यांचा विचार आवश्यक असतो.

पचनशक्तीसाठी पारंपरिक उपयोग

अपामार्गाच्या कटू आणि तीक्ष्ण गुणांचा संबंध पचनक्रियेशी जोडला जातो. भूक मंदावणे, पचन नीट न होणे, पोट फुगणे किंवा आमाशी संबंधित काही तक्रारींमध्ये आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीत अपामार्गाचा विशिष्ट पद्धतीने वापर केला जातो.

त्याच्या क्षारीय गुणधर्माचाही पारंपरिक उपचारांमध्ये उल्लेख आहे. शरीरातील साचलेले घटक बाहेर काढण्याच्या संदर्भात त्याचा उपयोग सांगितला जातो. मात्र अशा उपचारांसाठी घरच्या घरी प्रयोग करण्यापेक्षा पात्र आयुर्वेद वैद्याचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित आहे.

दातांच्या स्वच्छतेपासून कानाच्या तक्रारींपर्यंत

अपामार्गाच्या कटू आणि तिक्त गुणांमुळे मुखशोधनासाठी त्याचा पारंपरिक उपयोग सांगितला जातो. दात स्वच्छ करण्यासाठीही त्याचा उपयोग केला जात असल्याचे आयुर्वेदिक संदर्भात नमूद केले जाते.

कर्णबधिर्य किंवा कमी ऐकू येणे, तसेच कर्णनाद म्हणजे कानात आवाज येणे अशा तक्रारींसाठीही अपामार्गाचा उपयोग पारंपरिक उपचारांमध्ये वर्णन केला जातो. त्याचप्रमाणे अर्धशिशी, तंद्रा किंवा शरीर-डोक्यातील जडपणा अशा काही स्थितींमध्येही त्याचा उल्लेख आढळतो.

पण कान, डोके किंवा इतर गंभीर तक्रारींमध्ये स्वतःहून वनस्पतीचा प्रयोग करणे योग्य नाही. अशा लक्षणांमागे अनेक वैद्यकीय कारणे असू शकतात.

मूत्रमार्गातील खड्यांबाबतही उल्लेख

आयुर्वेदिक परंपरेत अपामार्गाचा उल्लेख अश्मरी अर्थात मूत्रमार्गातील किंवा मूत्रपिंडाशी संबंधित खड्यांच्या उपचारांमध्येही आढळतो. त्याच्या गुणधर्मांमुळे अश्मरीभेदनास मदत होते, असे पारंपरिक वर्णन आहे.

मात्र आधुनिक वैद्यकीय दृष्टिकोनातून मूत्रपिंड किंवा मूत्रमार्गातील खडे ही वैद्यकीय तपासणीची बाब आहे. खड्याचा आकार, स्थान आणि रुग्णाची स्थिती यानुसार उपचार बदलतात. त्यामुळे अशा स्थितीत अपामार्गाचा वापर वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय मानता येत नाही.

गणेशपूजा आणि वनस्पतींचे तत्त्वज्ञान

आघाड्याचे गणेशपूजेतील स्थान पाहताना केवळ ‘गणेशाला ही वनस्पती आवडते’ एवढ्यापुरते त्याचे महत्त्व मर्यादित ठेवणे योग्य ठरणार नाही. भारतीय संस्कृतीत निसर्ग, आरोग्य आणि अध्यात्म यांचा संबंध अतिशय जवळचा आहे.

गणेशपूजेत विविध वनस्पती अर्पण करण्याची परंपरा ही जैवविविधतेची अप्रत्यक्ष ओळख करून देणारीदेखील आहे. काही वनस्पती सुंदर आहेत, काही सुगंधी आहेत, तर काही अगदी सामान्य दिसतात. परंतु प्रत्येक वनस्पतीचे निसर्गातील स्वतंत्र स्थान आणि उपयोग असतो. आघाडा याच विचाराची जाणीव करून देतो.

गणेशाला आघाडा अर्पण करण्यामागे भक्तीची समानता, निसर्गाबद्दलचा आदर आणि औषधी वनस्पतींचे सांस्कृतिक महत्त्व अशा अनेक स्तरांचा विचार दडलेला दिसतो.

आजच्या काळात आपण फुलांच्या बाजारात महागडी फुले शोधतो; परंतु गणेशपूजेची परंपरा आपल्याला एक वेगळाच धडा देते—श्रद्धेला किंमत नसते आणि भक्तीला बाह्य अलंकारांची आवश्यकता नसते. रस्त्याच्या कडेला सहज उगवणारा आघाडाही श्रद्धेने अर्पण केला तर तो भक्तासाठी तितकाच अर्थपूर्ण ठरू शकतो.

आघाडा म्हणजेच अपामार्ग म्हणून ओळखली जाणारी ही साधी वनस्पती म्हणूनच गणेशपूजेतील एक महत्त्वाचा दुवा ठरते—एकीकडे भक्तीचा भाव आणि दुसरीकडे भारतीय आयुर्वेदपरंपरेतील वनस्पतीज्ञान. मात्र त्याच्या औषधी उपयोगांकडे पाहताना पारंपरिक माहिती आणि आधुनिक वैद्यकीय सल्ला यांची योग्य सांगड घालणे आवश्यक आहे.

गणेशाला प्रिय मानल्या जाणाऱ्या वनस्पतींच्या या मालिकेतून एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—आपल्या पूर्वजांनी देवपूजेच्या माध्यमातून निसर्गाशी आपले नाते जपले होते. आज त्या परंपरेचा अर्थ समजून घेताना श्रद्धेबरोबरच वनस्पतींचे शास्त्रीय महत्त्व जाणून घेणेही तितकेच आवश्यक आहे.