श्रीगणेशाला शमीपत्र का प्रिय? पौराणिक कथेसह आयुर्वेदातील महत्त्व

शमी पत्र श्रीगणेशाला अतिशय प्रिय आहे. गणेशोत्सवात गणपतीला वाहिल्या जाणाऱ्या २१ विविध प्रकारच्या पानांमध्ये, शमी पत्राचा विशेष समावेश असतो. त्यांचे आयुर्वेदानुसार काय महत्त्व आहे यावर डॉ राधा खडक्कार यांचे मार्गदर्शन…

श्रीगणेशाच्या पूजेत दुर्वा, जास्वंद आणि विविध नैवेद्यांना विशेष महत्त्व आहे. मात्र गणेशाला अर्पण केल्या जाणाऱ्या प्रत्येक वनस्पतीमागे केवळ धार्मिक परंपरा नसून तिच्याशी जोडलेली एक कथा, श्रद्धा आणि आयुर्वेदिक दृष्टिकोनही आढळतो. दुर्वा आणि जास्वंदानंतर श्रीगणेशाला प्रिय मानल्या जाणाऱ्या शमीपत्राचेही असेच एक आगळे महत्त्व आहे. शमीपत्र गणेशाला का प्रिय आहे, यामागे कोणती पौराणिक कथा आहे आणि आयुर्वेदात शमीचे स्थान काय आहे, हे समजून घेतले तर या पूजाविधीमागील परंपरेचा वेगळाच अर्थ उलगडतो.

शमीपत्राविषयी एक पौराणिक कथा सांगितली जाते. शमी नावाचा एक युवक आणि मंदार नावाची एक युवती एकत्र राहत होते. एकदा ते शौनक ऋषींच्या आश्रमाकडे जात असताना त्यांना भृशुंडी मुनींचा आश्रम लागला. भृशुंडी मुनी हे श्रीगणेशाचे महान भक्त होते. त्यांच्या अखंड गणेशभक्तीमुळे त्यांच्या कपाळावर गणेशाच्या सोंडेप्रमाणे एक विशेष उंचवटा निर्माण झाला होता.

भृशुंडी मुनींचे हे रूप पाहून शमी आणि मंदार यांना हसू आले. त्यांनी त्यांच्या रूपाची थट्टा केली. आपल्या भक्तीचा आणि रूपाचा उपहास झाल्याचे पाहून भृशुंडी मुनी संतप्त झाले आणि त्यांनी दोघांनाही वृक्ष होण्याचा शाप दिला. त्या शापामुळे शमी आणि मंदार यांचे वृक्षांमध्ये रूपांतर झाले.

आपली अवस्था पाहून शौनक ऋषी आणि अर्व ऋषींना दुःख झाले. त्यांनी श्रीगणेशाची घोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न झालेल्या श्रीगणेशाने त्यांना दर्शन दिले. शमी आणि मंदार यांना पुन्हा मनुष्यरूप प्राप्त व्हावे, अशी ऋषींनी गणेशाकडे विनंती केली.

श्रीगणेशाने सांगितले की, भृशुंडी मुनींनी दिलेला शाप खोटा ठरू शकत नाही. मात्र त्यांच्या उद्धारासाठी त्यांनी वरदान दिले. मंदार वृक्षाच्या पायथ्याशी आपण सदैव वास करू आणि शमीपत्र आपल्याला अत्यंत प्रिय असेल, असे गणेशाने सांगितले. त्यामुळे गणेशपूजेत शमीपत्राबरोबरच मंदार वृक्षालाही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले, असे या कथेतून सांगितले जाते.

शमीपत्राशी संबंधित आणखी एक कथा गणेशपुराणात आढळते. प्रियव्रत नावाच्या राजाची पत्नी राणी कीर्ती हिने श्रीगणेशाची उपासना केली आणि पूजेत दूर्वा ऐवजी शमीपत्र अर्पण केले. तिच्या भक्तीने श्रीगणेश प्रसन्न झाले. पुढे तिच्या मुलाचा मृत्यू झाला. त्या वेळी शमीपत्राच्या पुण्याईमुळे मृत बालकाला पुन्हा जीवन प्राप्त झाल्याची कथा सांगितली जाते. या कथेमुळे शमीपत्राला गणेशभक्तीच्या परंपरेत आणखी एक विशेष स्थान मिळाले आहे.

धार्मिक कथांपलीकडे शमीचे आयुर्वेदिक महत्त्वही सांगितले जाते. आयुर्वेदाच्या दृष्टिकोनातून शमीचा रस – तिक्त कषाय, विपाक- कटू आणि वीर्य- शीत आहे. कफ पित्तशामक आहे. पारंपरिक आयुर्वेदिक वर्णनानुसार शमीचा उपयोग विशेषतः कफ-पित्ताशी संबंधित काही विकारांमध्ये केला जातो.

शमीपत्राचा उपयोग त्वचाविकारांमध्ये केला जात असल्याचे आयुर्वेदिक परंपरेत सांगितले जाते. तसेच कफाशी संबंधित त्रास, श्वसनाशी निगडित काही समस्या, खोकला यांमध्येही शमीचा उपयोग केला जातो. मूळव्याध, अतिसार, रक्तस्राव, चक्कर येणे आणि कृमी यांसारख्या विविध विकारांमध्येही शमीचा औषधी उपयोग परंपरेने वर्णन केला आहे. काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये शमीचा कल्क किंवा इतर औषधी स्वरूपात वापर केला जातो.

शमीला ‘केशनाशिनी’ असेही संबोधले जाते. अनावश्यक केसांच्या समस्येसाठी शमीच्या विविध भागांचा पारंपरिक औषधी उपयोग सांगितला जातो. फेशियल हेअर नाहीसे करण्यासाठी हे उपयोगी पडतं. त्वचेवर खाज किंवा इचिंग होणाऱ्या काही अवस्थांमध्येही शमीपत्राचा उपयोग केला जात असल्याचे आयुर्वेदात नमूद केले जाते. स्त्रियांच्या वारंवार होणाऱ्या गर्भपातासारख्या गंभीर समस्यांमध्येही शमीच्या फुलांचा उपयोग सांगितला जातो; मात्र अशा कोणत्याही अवस्थेत स्वतःहून औषधी प्रयोग करणे योग्य नसून तज्ज्ञ आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते. भारतीय परंपरेत देवाला अर्पण केली जाणारी प्रत्येक वस्तू ही केवळ धार्मिक कर्मकांडाचा भाग नसते. तिच्यामागे वनस्पतीविषयक ज्ञान, ऋतुचक्र, आरोग्यविषयक निरीक्षणे आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे अनेक पदर दडलेले असतात. शमीपत्र गणेशाला अर्पण करण्याची परंपराही अशाच समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेचा भाग आहे.

गणेशपूजेत शमीपत्र अर्पण करताना त्यामुळे केवळ एक धार्मिक विधी पूर्ण होत नाही; तर एका वनस्पतीशी जोडलेली पौराणिक कथा आणि तिच्या पारंपरिक औषधी उपयोगांची आठवणही जपली जाते. श्रद्धा आणि वनस्पतीज्ञान यांचा हा संगम भारतीय संस्कृतीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरांकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी देतो.

श्रीगणेशाला शमीपत्र का प्रिय आहे, यामागील कथा आणि आयुर्वेदातील त्याचे महत्त्व समजून घेतल्यावर पूजेत अर्पण केली जाणारी ही साधी पानेही अधिक अर्थपूर्ण वाटू लागतात. म्हणूनच गणेशोत्सवाच्या काळात शमीपत्र अर्पण करताना त्यामागील परंपरा जाणून घेणे हीदेखील आपल्या सांस्कृतिक वारशाशी जोडणारी एक सुंदर प्रक्रिया आहे.