ब्रह्मस्वरूप स्वराज्य कसे मिळते ? ( एआयनिर्मित लेख )

जैसे रागद्वेष जरी निमाले । तरी ब्रह्मीचें स्वराज्य आलें ।
मग तो भोगी सुख आपुलें । आपणचि ।। २७१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा

ओवीचा अर्थ – तसें कामक्रोध जर निःशेष गेले, तर ब्रह्मप्राप्तिरूप स्वराज्य मिळालें असें समज. मग तो पुरुषच आपणच आपलें सुख उपभोगितो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत एक अत्यंत गूढ, परंतु महत्वाचा तत्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, “जेव्हा मनुष्य आपल्या राग (आवड-नावड) आणि द्वेष (द्वेषभावना) नष्ट करतो, तेव्हा त्याच्या हृदयात ब्रह्मस्वरूप स्वराज्य (खऱ्या आत्मतत्त्वाचे राज्य) प्रस्थापित होते. मग तो मनुष्य स्वतःच सुखाचा स्वामी होतो.”

निरूपण:

राग-द्वेष म्हणजे काय?

राग आणि द्वेष हे माणसाच्या वृत्तीचे दोन महत्त्वाचे गुणधर्म आहेत.
राग म्हणजे आसक्ती, मोह, प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींवर वाढलेली अतिशय ओढ.
द्वेष म्हणजे तिरस्कार, नकारात्मकता, अप्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींपासून दूर राहण्याची तीव्र भावना.
ही दोन्ही मनोवृत्ती माणसाला बंधनात अडकवतात आणि त्याच्या शाश्वत आनंदाला, मुक्तीला अडथळा निर्माण करतात.

राग-द्वेष निवळल्यावर ब्रह्मी स्वराज्य का येते?

जेव्हा माणूस आपली वासना, मोह, द्वेष, अहंकार यांचे उच्चाटन करतो, तेव्हा तो स्वतःला खऱ्या स्वरूपात (ब्रह्मस्वरूपात) ओळखतो.
हा अनुभव म्हणजेच “ब्रह्मी स्वराज्य” होय. म्हणजेच, आत्मज्ञानप्राप्ती होते आणि तो पूर्ण स्वतंत्र होतो.
या अवस्थेत त्याला कोणत्याही बाह्य परिस्थितीचा त्रास होत नाही.

“मग तो भोगी सुख आपुले” याचा अर्थ:

संसारात राहूनही तो माणूस आता सुखी होतो.
कारण त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसते, ते अंतर्गत (आध्यात्मिक) होते.
तो कोणत्याही गोष्टींमध्ये आसक्त होत नाही, परंतु त्याचा उपभोग आनंदाने घेतो.

उदाहरण:

उदाहरणार्थ, समुद्रात मोठ्या लाटा उठतात, पण समुद्राच्या गाभ्याला त्याचा काहीही फरक पडत नाही. त्याचप्रमाणे, जो मनुष्य राग-द्वेषाच्या प्रभावातून मुक्त झाला आहे, तो कोणत्याही परिस्थितीत शांत राहतो.

तात्त्विक सारांश:

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे तत्त्व सांगतात—जेव्हा माणूस आसक्ती आणि द्वेष सोडतो, तेव्हाच त्याला खरी आत्मसिद्धी मिळते. त्याने संसार सोडायची गरज नाही, पण राग-द्वेषरहित स्थितीत राहून, आनंदपूर्वक जीवन जगता येते.

व्यवहारातील उपदेश:

आपल्या आयुष्यात प्रत्येक घटना चांगली किंवा वाईट म्हणून पाहण्याऐवजी तटस्थतेने स्वीकारावी.
कोणत्याही गोष्टींवर अतिरेकी आसक्ती किंवा तिरस्कार बाळगू नये.
जर आपण राग-द्वेषाच्या गुलामीतून बाहेर पडलो, तर आपणही आपल्या अंतरंगात ब्रह्मी स्वराज्य अनुभवू शकतो.

निष्कर्ष:

ही ओवी आपल्याला सांगते की राग आणि द्वेष ही मानसिक बंधने आहेत. ती दूर केली की, मनुष्य स्वतःच्या आत्मरूपी आनंदात स्थिर होतो. अशा स्थितीत, तो जरी या जगात राहिला, तरी त्याला कोणत्याही सुखदु:खाचा स्पर्श होत नाही आणि तो खऱ्या अर्थाने “स्वराज्य” मिळवतो.