विवेकाने जगणं, हेच खऱ्या साधनेचे लक्षण

म्हणऊनि आपणया आपणचि रिपु । जेणें वाढविला हा संकल्पु ।
येर स्वयंबुद्धी म्हणे बापु । जो नाथिलें नेघे ।। ८० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून ज्याने आपला संकल्प देहाभिमान वाढविला आहे. तो आपला आपणच शत्रु होय. श्रीकृष्ण म्हणतात दुसरा जो खोट्याचा मिथ्या देहाचा अभिमान घेत नाही, तो आत्मज्ञानी म्हणावा.

“आपणया आपणचि रिपु” – आपण स्वतःच आपला शत्रू असतो.
“जेणें वाढविला हा संकल्पु” – कारण आपणच आपल्या संकल्पांची (इच्छा, वासना, कल्पना) वृद्धी करतो.
“येर स्वयंबुद्धी म्हणे बापु” – ही गोष्ट आपल्या अंतःप्रज्ञेने, स्वबुद्धीने स्पष्ट समजून घ्यावी.
“जो नाथिलें नेघे” – जो मनाने ईश्वराला (नाथ) धरत नाही, त्याला ह्या गोष्टी समजत नाहीत.

🧠 तात्त्विक अर्थ:
या ओवीत ज्ञानेश्वर माउली अत्यंत सूक्ष्म आत्मचिंतनाचे दर्शन घडवत आहेत. त्यांनी जे विचार मांडले आहेत, ते आजच्या मानसिक आरोग्य, स्वतःच्या भावनात्मक साक्षरतेसाठी देखील फारच उपयुक्त ठरतात.

१. स्वतःच शत्रू होणे – आत्मविनाशाचा आरंभ:
“आपणया आपणचि रिपु” – ही ओळ अत्यंत थेट आणि कटु सत्य मांडते. आपले मनच जर नियंत्रित नसेल, तर आपणच आपले नुकसान करणारे होतो. आपल्या चुकीच्या संकल्प, वासनांमुळे आपण दुःखाला निमंत्रण देतो.

२. संकल्पच बंधनाचे मूळ:
“संकल्प” म्हणजे इच्छांचे बारीक धागे – जे हळूहळू वृत्ती बनतात. या संकल्पांचा धागा जेव्हा “अहं” आणि “ममत्वा”ने गुंफला जातो, तेव्हा तेच भवबंधन बनते. आणि हा संकल्प आपणच “वाढवतो” – त्यामुळे आपणच आपले बंधनकर्ते ठरतो.

३. स्वबुद्धीचे जागरण हवे:
“येर स्वयंबुद्धी म्हणे बापु” – माउली सांगतात की हे कोणी दुसरे समजावणार नाही, स्वतःच स्वतःला समजवायला हवे. हा आत्मविचार आणि विवेक प्रत्येकाने स्वतः करणे आवश्यक आहे.

४. नाथाचे स्मरण हाच उपाय:
“जो नाथिलें नेघे” – जो मनाने (चित्ताने) परमेश्वराशी, आपल्या ‘नाथा’शी एकरूप होत नाही, त्याला ही गोष्ट समजत नाही. भगवद्स्मरण, ईश्वराशी नाते, हीच खरी दिशा आहे.

🌸 आधुनिक संदर्भात अर्थ:
आज आपल्या अनेक समस्या – चिंता, ताण, ईर्षा, दुःख – या बाह्य कारणांमुळे वाटत असल्या तरी मूळ त्यांचं कारण अंतर्मनातील असंतुलन, अशुद्ध विचार आणि अधोगामी संकल्प असतात. ज्ञानेश्वर माउली आपल्या अंतःकरणाकडे बोट दाखवतात – “तूच तुझा शत्रू बनतो आहेस!”

स्वतःच निर्माण केलेल्या अपेक्षा, तुलना, असंतोष, आणि हव्यास – हेच आपले दु:ख वाढवतात.

🔔 निष्कर्ष:
या ओवीतून माउली आपल्याला हे सांगतात की: आपण आपले वैरी स्वतःच आहोत. विचार आणि संकल्प जर नियंत्रणात ठेवले नाहीत, तर तेच आपल्याला बांधून ठेवतात. यासाठी आत्मचिंतन आणि ईश्वराचे स्मरण आवश्यक आहे. विवेकाने जगणं, हेच खऱ्या साधनेचे लक्षण आहे.