प्रेमाला जेंडर नसतं : ‘Love is Love’ कादंबरीचा प्रेरणादायी प्रवास

Love is Love कादंबरीच्या फॉर्मेटमध्ये असलं, तरी ते सत्य घटनेवर आधारित आहे. अनेक गे, लेसबियन आणि ट्रान्सजेंडर कपल्सचे खरे अनुभव यात समाविष्ट केले आहेत. मला वाटतं की, पुस्तक फक्त मनोरंजनाचं माध्यम नसावं, तर समाजप्रबोधनाचं साधनही असावं. या विषयाची सखोल माहिती देण्याचा मी प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे.

आशा नेगी-हिरेमठ

पुस्तकांशी माझी मैत्री अगदी बालपणापासूनची, अकरावीत शिकत असताना सार्वजनिक लायब्ररीची सदस्य झाले, ती सवय आजतागायत तशीच सुरू आहे. पुस्तकांची ही सोबत मला खूप काही देऊन गेली. ज्ञान, परिपक्कता आणि प्रत्येक गोष्टीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन जो मनातल्या पूर्वग्रहांना हलवतो, नवीन विचारांसाठी जागा करून देतो आणि बदल स्वीकारण्याची तयारी निर्माण करतो. २०२३ मध्ये मला कॅन्सर झाला…माझ्या कॅन्सर जर्नीवर “ब्युटी ऑफ लाईफ” हे पुस्तक लिहिलं. पहिल्या पुस्तकाच्या प्रकाशनानंतर आपलं नवीन लगेचच यावं, अशी खूप आत्मिक इच्छा होती. पण, विषय असा हवा होता, की जो हृदयाला भिडेल….

त्या काळात अनेकांनी मला सल्ला दिला… कॅन्सरनंतरच आयुष्य, त्यातून आलेले अनुभव, सकाळ वृत्तपत्रामध्ये प्रकाशित होणारे लेख आणि कॅन्सर अवेअरनेससाठी चालू असलेलं काम, हे सगळं एकत्र करून पुस्तक लिही…, माझी इच्छा नव्हती. कॅन्सरवरील माझे अनुभव मी एका पुस्तकात मनापासून मांडले होते आणि त्याच विषयावर पुन्हा काही लिहावं, असं मला वाटत नव्हतं. त्या अध्यायातून माझ्या मनाचा प्रवास पुढं निघून गेला होता.

वाचनाची आवड होती, त्यामुळे विविध विषयांवरील वेगवेगळी पुस्तकं मी नेहमी वाचत आले. त्यात एकदा लेसबियन विषयावरचं एक पुस्तक हातात पडलं. पुस्तक उघडताना मनात खूप उत्सुकता होती. लेसबियन म्हणजे नेमकं काय ? या विषयाची सखोल माहिती मिळेल, अशी अपेक्षा होती. पण, पुस्तक वाचत गेल्यावर जाणवलं की त्यात तसं काहीही तपशीलवार लिहिलेलं नव्हतं. जेव्हा मी लेखिकेला याबद्दल विचारलं, तेव्हा त्यांनी सांगितलं की, मी जास्त तपशील लिहिला असता, तर लोक मलाच लेसबियन समजले असते. त्यामुळे मुद्दाम खोलात लिहिलं नाही.

त्याच्यानंतर तो प्रश्न माझ्या मनात घोळत राहिला. लेसबियन म्हणजे काय ? LGBTQIA+ समुदाय म्हणजे काय ? त्यांच्या भावना कशा असतात ? त्यांचं आयुष्य कसं असेल ? समलिंगी असण्याची जाणीव, ही भावना त्यांच्या आयुष्यात कोणत्या टप्प्यावर आणि कशी उमगत असेल ? स्वतःला स्वीकारण्याची प्रक्रिया कशी असेल ? त्यांच्यासमोर कोणते प्रश्न, संघर्ष येत असतील ? समाजाशी कसे लढत असतील ? मित्रपरिवार आणि घरातील सदस्य त्यांना कसे स्वीकारत असतील ? त्यांच्या लैंगिक इच्छा (Sexual Desire ) काय असतील ? सर्वसामान्य कपल्ससारखं त्यांचं आयुष्य असेल का ? या प्रश्नांचा शोध घेण्याची उत्सुकता माझी प्रेरणा बनून गेली… असे असंख्य प्रश्न माझ्या मनात येत होते. पण, माझ्या मनातल्या प्रश्नांची उत्तरं कुठं मिळतील, हे मला समजत नव्हतं…

आणि अशातच एक दिवस आमच्या क्रिकेट टीममध्ये एक नवीन मुलगी आली. प्रथमदर्शनी पाहताच ती थोडी टॉमबॉय वाटली. बॉबकट, फुल टी-शर्ट, ब्लॅक कार्गो पँट, बोलण्यात मोकळी आणि खेळात भारी. एकदा गप्पा मारताना ती सहज म्हणाली, “मी माझ्या मैत्रिणीबरोबर राहते. ती माझी पार्टनर आहे.” मी हसून म्हणाले, “अरे वा ?” तिनं थेट डोळ्यांत पाहत स्पष्ट केलं, “पार्टनर म्हणजे लाईफ पार्टनर बरं का?” क्षणभर मनात अनेक प्रश्न उसळले. पण, चेहऱ्यावर काहीही न दाखवता मी शांतपणे ऐकत राहिले. तिनं मग तिच्या मैत्रिणीचा फोटो दाखवला. मी मनापासून म्हणाले, “छान कपल आहात तुम्ही दोघी.’
“
“सुरुवातीला मला वाटलं, त्या लेसबियन आहेत. कारण, सर्वसामान्य लोकांना या समुदायाबद्दल ‘गे, लेसबियन, बायसेक्शुअल आणि ट्रान्सजेंडर’ यापलीकडे फारशी माहिती नसते. पण, त्यांच्याशी बोलताना माझी ‘पॅनसेक्शुअल’ या प्रकाराशी ओळख झाली. त्या या समुदायातील कमी ज्ञात असलेल्या स्पेक्ट्रमला बिलाँग करत होत्या.

आत्तापर्यंत हा विषय माझ्यासाठी वाचलेला किंवा टीव्हीवर पाहिलेलाच होता. पण, माझ्या आसपास, माझ्या ओळखीच्या लोकांमध्येही हे वास्तव जगतंय, पहिल्यांदाच जाणवलं आणि मग या विषयाबद्दलची उत्सुकता नव्यानं जागी झाली. मनात दडलेल्या अनेक प्रश्नांनी परत उचल खाल्ली. याच दरम्यान आमच्या क्रिकेट टीमची कॅप्टन-शलाकाच्या बोलण्यातून एक प्रश्न उपस्थित झाला, “अगं, काल माझ्या पाचवीतल्या मुलानं मला विचारलं ‘मम्मी, गे म्हणजे काय?” “मी आणि माझा बेस्ट फ्रेंड एकत्र असतो म्हणून वर्गातली मुलं आम्हाला चिडवतात ‘काय रे, तुम्ही दोघं गे आहात का ? सारखं एकत्र असता !

“गे म्हणजे नक्की काय?” हा प्रश्न मुलांनी विचारल्यावर तिला त्याचं उत्तरच देता आलं नाही. ती मला म्हणाली, समाजापासून दुरावलेले हे विषय आपण आजपर्यंत लांबूनच पाहत होतो. पण, आता हे प्रश्न आपल्या घरापर्यंत पोहचू लागलेत. उद्या जर आपल्या मुलांनीच सांगितलं ते गे/लेसबियन आहेत, तर या विषयाची आपल्याकडे पुरेशी माहिती नाही. “आशा, तू लेखिका आहेस तू या विषयावर का लिहीत नाहीस ? “

त्या क्षणीच माझ्या मनातल्या अनेक प्रश्नांची उत्तरं सापडली. आई-वडिलांना त्यांच्या मुलाचं जेंडर काहीही असो, गे असोत किंवा लेसबियन, आपल्यासाठी ती मुलंच असतात, त्या ओळखीमुळे पालकांचं त्यांच्यावरचं प्रेम कसं कमी होईल. पण, आपण त्यांची भावना समजून घेतली नाही, त्यांना स्वीकारलं नाही, तर ते एकटे पडतील, डिप्रेशनमध्ये जातील आणि अशा वेळी मुलं टोकाची पावलं उचलू नयेत म्हणून त्यांच्यासोबत उभं राहणं, हेच खरं पालकत्व आहे. आई- वडिलांसाठी त्यांच्या मुलांनी जगणं महत्त्वाचं असतं… त्यांचं अस्तित्व महत्त्वाचं असतं त्यांचं जेंडर महत्त्वाचं नसतं… या सगळ्या विचारांमधून पुस्तकाचं शीर्षक आपोआपच मनात उमटलं…
Love is Love
…कारण जगणं महत्त्वाचं असतं…
ईरा पब्लिकेशनच्या अमृता तांदळे मॅडम यांच्याशी जेव्हा मी या विषयावर बोलले, तेव्हा त्यांनी मला मनापासून प्रोत्साहन दिलं. “हा विषय खरोखर खूप महत्त्वाचा आणि आवश्यक आहे,” असं सांगत त्यांनी माझा आत्मविश्वास आणखी वाढवला.
असा माझा Love is Love चा प्रवास सुरू झाला. सुरुवातीला जेव्हा मी लेखकमित्रांशी या विषयावर बोलले तेव्हा अनेकांनी आश्चर्य व्यक्त केलं. “ब्युटी ऑफ लाईफ’ पुस्तक इतकं छान चाललंय मग समाजात स्वीकारला न जाणारा, कॉम्प्लिकेटेड आणि अनेकांना आक्षेपार्ह वाटणारा विषय का?” असं त्यांनी विचारलं.
लोकांच्या अशा धारणा ऐकून मला सुरुवातीला आश्चर्य वाटलं, पण माझं मत मात्र ठाम होतं. “ब्युटी ऑफ लाईफ’ लिहिताना जशी मी निर्धारानं उभी राहिले तसंच Love is Love साठीही ठाम राहिले. कारण, शेवटी इतरांना काय वाटतं, यापेक्षा तुम्हाला काय वाटतं, हेच महत्त्वाचं. मनाला भिडणाऱ्या विषयावर लिहिण्याचा आनंद वेगळाच असतो.

‘Beauty of Life’चा प्रवास वेगळा होता. दैनंदिन आयुष्य लिहिणं अवघड नव्हतं. पण, ‘Love is Love’चा प्रवास पूर्णपणे वेगळा ठरला. कल्पनाशक्ती, अभ्यास, असंख्य संदर्भ या सगळ्यांनी मला अक्षरशः भारावून टाकलं. चार महिने काही सुचेना… रात्री दोनपर्यंत जागणं, पहाटे चारला उठून लिखाण करणं… हेच रोजचं झालं.
लेखनाची ही प्रक्रिया म्हणजे आपल्या अपत्याच्या वाढण्यासारखीच असते. सुरुवातीला तीन पानांची वन-लाइन स्टोरी आणि पाहता पाहता २०० पानांचं झालं. स्वतःच केलेलं कार्य हे खरोखर आपणच केलंय का? असं वाटावं इतकं मला या प्रक्रियेनं हँग करून टाकलं होतं.
‘Love is Love’ लिहिताना मला एक गोष्ट प्रखरतेनं जाणवली शाहरुख खानचा आयकॉनिक डायलॉग…
“अगर किसी चीज को दिल से चाहो, तो पूरी कायनात उसे तुम्हारे लिए लाने की कोशिश में लग जाती है…” अगदी तसंच माझ्याबरोबरही घडू लागलं… आणि आश्चर्यचकित वाटणाऱ्या घटना माझ्यासोबत घडू लागल्या…

पुस्तकाच्या प्रवासादरम्यान चित्रा पालेकरांचा पॉडकास्ट आला… त्यांची मुलगी लेसबियन आहे. त्याच दरम्यान ‘साबरबोड’ नावाचा चित्रपट आला, जो गे समुदायावर आधारित होता. मराठीत असे प्रयोग खूपच छान वाटले. मी जिथं गेले, तिथं मला गे, ट्रान्सजेंडर आणि लेसबियन कपल्स भेटत होते. ब्युटी पेजंटसाठी जजिंगला गेले असता मला ट्रान्सजेंडर भेटले. या प्रवासात मी साधारण २०० पेक्षा जास्त ट्रान्सजेंडर आणि लेसबियन कपल्सना प्रत्यक्ष भेटले. त्यांच्याशी चर्चा केली…
या विषयावर अभ्यास करताना मला प्रामुख्यानं एक गोष्ट जाणवली की, समलिंगी नात्यांमध्ये प्रेम, आत्मीयता आणि भावनिक बांधिलकी ही खरी ताकद असते. पण, माध्यमांत त्याचं चित्रण अनेकदा गैरसमज निर्माण करणार असतं. त्यांना फक्त शारीरिक किंवा सेक्शुअल सीनमध्ये दाखवलं जातं. परंतु, कोणत्याही नात्याची इंटिमसी फक्त शारीरिक नसते. त्यात भावना, प्रेम, विश्वास आणि समजून घेणं, यांचा समावेश असतो. हीच खरी इंटिमसी आहे, जी नात्यांना खरा अर्थ देते.

प्रामुख्यानं लेसबियन आणि गे या विषयावरच्या पुस्तकांच्या मुखपृष्ठावरसुद्धा फक्त इंटिमसी दाखवलेली असते. दोन व्यक्तींचे नग्न फोटो, जवळ आलेले चेहरे, अशा कव्हर पेजचा फोलपणा जाणवू लागला. आणि तेव्हाच ठरवलं की, आपल्या पुस्तकाच मुखपृष्ठ हे खूप वेगळं असेल… या समुदायाला त्यांच्या भावनांना न्याय
देणारं असेल…

पुस्तकाच्या प्रवासानं मला खूप काही शिकवलं आणि या समुदायाकडे पाहण्याचा माझा दृष्टिकोन बदलला. एखादं लिखाण करताना आपण जेव्हा स्वतः कन्व्हेन्स असतो तेव्हाच ते ठामपणे मांडता येतं.

Love is Love कादंबरीच्या फॉर्मेटमध्ये असलं, तरी ते सत्य घटनेवर आधारित आहे. अनेक गे, लेसबियन आणि ट्रान्सजेंडर कपल्सचे खरे अनुभव यात समाविष्ट केले आहेत. मला वाटतं की, पुस्तक फक्त मनोरंजनाचं माध्यम नसावं, तर समाजप्रबोधनाचं साधनही असावं. या विषयाची सखोल माहिती देण्याचा मी प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे.

पुस्तकाचे नाव – Love is love कारण जगणं महत्त्वाचं
लेखिका – आशा नेगी
प्रकाशक – न्यू ईरा पब्लिशिंग हाऊस संपर्क – 8798202020
पृष्ठ – १९४ किंमत – ४०० रुपये