“उचलबांगडी..!”

आजच्या काळात मुलांच्या हाताला छडी लागू नये म्हणून पालक धावून शाळेच्या दारात पोहोचतात; पण उद्या आयुष्याच्या कठीण वाटेवर पडणाऱ्या प्रत्येक ठेचेसाठी कोण धावून येणार? पूर्वी गुरुजींच्या एका धाकाने शाळेकडे वळणारी पिढी घडली, तर आज मुलांच्या प्रत्येक अडचणीभोवती पालकांनी संरक्षणाचे कवच उभे केले आहे. मग प्रश्न असा उभा राहतो—मुलांना जपताना आपण त्यांच्या पंखांची ताकद तर कमी करत नाही ना? कधी काळी नाठाळ मुलांची ‘उचलबांगडी’ करून त्यांना शाळेच्या उंबरठ्यावर आणणारे गुरुजी आणि आज आपल्या मुलाला कुणी काही बोलले तरी शाळेत जाब विचारण्यासाठी धावणारे पालक, या दोन टोकांच्या प्रवासात शिक्षणाचा खरा अर्थ कुठे हरवला आहे?

निवृत्ती मथुराबाई सयाजी जोरी ,
मंडळ कृषी अधिकारी, लासूर स्टेशन, ता.गंगापूर,
जि.छत्रपती संभाजीनगर 9423180393,8668779597.

सध्या शाळा भरायच्या अन् सुटायच्या वेळेला पालकांनाच पाल्यांपेक्षा जास्त जोर चढलेला दिसतो. ते जेवढे पाल्याला सोडायला अन् घ्यायला प्रामाणिकपणे सध्या आपले कर्तव्य पार पाडतात त्याच्यापेक्षा थोडेफार कमी का होईना त्यांच्या काळात पार पाडले असते तर यामध्ये निश्चितच बदल झालेला असता! असो, ते सध्या आपली उर्वरित स्वप्ने आपल्या पुढच्या पिढीकडून कशी साध्य करता येतील या संघर्षात गुंतलीत. कित्येकांना वाटतं, “आपल्या मुलाने याव करावं त्याव करावं ….. असा पॅकेज मिळावा…तसा पॅकेज मिळावा…..” मन सारखं मुला मुलींच्या प्रगतीचा वेध घेत भिरभिरत असतं. परंतु हे झालं पालकांच्या मनातलं…“शाळेतले मुलगा मुलगी केव्हा घडतात?” अशी जर का सहज मागच्या पिढीतल्या यशस्वी लोकांना चौकशी केली तर त्यांनी फक्त गुरुजींच्या भरोशावर ही जागा मिळवलीय! अशा आशयाचे उत्तर नक्कीच मिळते! मुलांना जर सध्या तरी प्रगतीच्या रस्त्यावर जाऊ द्यायचं असेल तर पालकांनी त्यांची स्वतःची बंधने मुला मुलींवर बळजबरीने लादायला नकोच.

दोन दिवसांपूर्वी एका शाळेत जाण्याचा योग आला, बाहेरच्या व्हरांड्यात पालक आईने मास्तरनींनविरोधात प्रचंड अकांडतांडव सुरू केलेलं बघायला मिळालं…! प्रकरण शांत व्हायला जवळपास वीस-पंचवीस मिनिटे गेली आणि मी माझ्या स्वतःकडूनच दवडली असं म्हणायला हरकत नाही. विषय खूप गंभीर वाटला. मुलांच्या प्रगतीचा का? मास्तरांच्या वागण्याचा! का ?… की.. पालकांच्या असमाधानाचा ? हा प्रकार कोणालाही निश्चितच गोंधळवणारा होता. मला तर प्रकर्षाने जुन्या काळातल्या कडक शिस्तीच्या गुरुजींची आठवण येऊ लागली!

आत्ताच्या पोरांना शाळेत मास्तरांनी थोडं बोट जरी लावलं किंवा एखादी चापट मारली तरी खूपच अन्यायकारक वागणूक आपल्या मुलाला मिळाली या अविर्भावात मुलाचे आईबाप थेट आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात जाऊन की काय ह्या बेताने “सरांचा किंवा मॅडमचा चांगलाच बेत पाहते.”; “ह्यांनी आमच्या सोनूला हात लावलाच कसा?” अशा वेगवेगळ्या प्रकारचे सूर आत्ताच्या पालकांमध्ये कधी शिरले हे समजलं सुद्धा नाही मात्र त्यातून नेळभट पाल्य जन्मण्याच्या दाट शक्यता निर्माण झालेल्या आहेत.

पहिलं असं नव्हतं. एकदा मुलाला किंवा मुलीला शाळेत मास्तरांच्या हवाली केलं की मास्तरच पालकांना म्हणायचे,“आता तुमचं काम संपलं. आम्ही बघतो काय करायचं ते तुमच्या पोरा-पोरीचं.” एवढं ऐकल्यावर पालक वर्ष-वर्ष शाळेचं तोंड सुद्धा पाहत नव्हते! उलट एकदा सवय लागली की मुलंच आनंदात शाळेतून येताना गाणे म्हणत यायची…. छडी लागे छम छम विद्या येई घमघम.., नाच रे मोरा नाच…., शुर आम्ही सरदार आम्हाला काय कुणाची भीती…, जय जय महाराष्ट्र माझा…. अशी कितीतरी गाणी मुलांच्या तोंडावर मास्तर अगदी विनासायास रुळवून घ्यायची. आताच्या पोरांना “एखादं गाणं म्हण.” असं म्हणलं तरी ते बुचकळल्यासारखे होतात.

भारतातल्या त्याकाळच्या सर्वच शाळांमध्ये मास्तरांनी नाठाळ विद्यार्थ्यांसाठी त्यांना वठणीवर आणण्याकरता स्वातंत्र्यपूर्व काळातल्या क्रांतिसिंहांच्या ‘पत्रीसरकार’सारखी ‘उचलबांगडी’ करणारी चौघांची तरबेज टीमच तयार करून ठेवली होती. एखादा विद्यार्थी शाळेत यायला नाटकं करायला लागला की गुरुजी सरळ या टीमला पाचारण करायचे! लपलेला पोरगा पहिला शोधायचा, जर तो शाळेत यायला स्वखुशीने तयार असेल तर त्याला पुढं घालून शाळेत आणायचं. एवढं करून मानलाच नाही तर मग दोघांनी हात आणि दोघांनी पाय असं करून थेट अर्ध्या तासाच्या आत असे नाठाळ पाल्य गुरुजींपुढे ही टीम शौर्य पुरस्कार मिळाल्यासारखी छातीठोकपणे आणून मांडायची!

हेच का जर आजच्या शिक्षण पद्धतीत शिल्लक असतं तर पालकांनी किती मोठा गोंधळ घातला असता याची कल्पना करवत नाही. पण थोडं मागे जाऊन जर बघितलं तर खरोखरच उचल बांगडी करून शाळेत बसवलेली त्या काळातली कितीतरी मुलं आजच्या घडीला उच्चपदस्थ होऊन बसलीत! माझा असं वाटतं तेच मास्तर खरे होते की जे २४ तास हातात पोरांसाठी छडी घेऊन असायचे. ‘चुकीला माफी नाही.’ या तत्त्वाने चुकला की फटकावला मग कोणताही मागे पुढे ते विचार करत नव्हते. काही काही पोरांना तर रोज मार खाऊन घरी गेल्याशिवाय करमतच नव्हतं. अशांनी सुद्धा त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात आज खूप प्रगती केली. मी सुद्धा तसं पाहिलं तर शाळेत हुशार,खोडकर आणि कधी कधी शिक्षेला पात्र असायचो. मग गुरुजींचे टोले पडले की तात्पुरतं वाईट वाटायचं …. थोडा वेळ निघून गेलं की विसरून पण जायचो.

म्हणूनच देशाचं भवितव्य गुरुजींच्या हातात कसं असतं हे काही वेगळं सांगायची गरज नाही…दुसऱ्या शब्दांत सांगायचं झालं तर गुरुजींना ‘देशाचे सारथी’ म्हणलं तरी चालेल असं मला वाटतं…!तेव्हा त्यांनी अगदी कठोर भूमिका घेऊन पोरांची ‘उचलबांगडी’ केली नसती तर आज कितीतरी शिक्षणापासून वंचित राहिले असते अन् पर्यायाने देशसुद्धा मागेच कुठेतरी राहिला असता…… सद्यपरिस्थितीत पालकांनी पाल्यांना इतकं सुंदर संरक्षण कवच दिलं तर त्यांची सर्वांगीण वाटचाल होईल असे निश्चितच वाटत नाही म्हणून करता……. त्यांना त्यांचे पंख स्वतःच्या हिमतीवर बळकट करता आले तर बरं…..