सह्याद्रीचा हासरा प्रहरी : मालाबार राखी धनेशाचे निसर्गातील महत्त्व Malabar Grey Hornbill

पश्चिम घाटातील दाट अरण्यांमध्ये एखादा खणखणीत, हसऱ्या आवाजासारखा कल्लोळ ऐकू आला, तर समजावे की तिथे सह्याद्रीचा एक देखणा पाहुणा वावरत आहे. छायाचित्रकार मिलिंद देशमुख यांनी तिलारी (महाराष्ट्र) परिसरात टिपलेले हे अप्रतिम छायाचित्र म्हणजे पश्चिम घाटाच्या जैववैविध्याचे जिवंत प्रतीक असलेल्या मालाबार राखी धनेश (Malabar Grey Hornbill) या पक्ष्याचे आहे.

हा पक्षी भारतातील पश्चिम घाटात आढळणारा स्थानिक (Endemic) पक्षी असून, महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ आणि तामिळनाडूतील सदाहरित जंगलांमध्ये त्याचा अधिवास आहे. राखाडी रंगाचा देह, फिकट पिवळसर व मोठी वाकडी चोच, डोळ्यांवरील फिकट भुवई आणि लांब शेपूट यांमुळे तो सहज ओळखता येतो. नर व मादी दिसायला जवळपास सारखेच असले तरी मादीच्या चोचीच्या तळाशी काळा रंग असतो.

जंगलाचा ‘बीजदूत’

धनेशाला निसर्गातील “जंगलाचा शेतकरी” असेही म्हटले जाते. कारण तो विविध फळे खातो आणि त्यांच्या बिया दूरवर पसरवतो. या प्रक्रियेमुळे नवीन झाडे उगवण्यास मदत होते. अनेक वनस्पतींच्या पुनरुत्पादनासाठी धनेश अत्यंत महत्त्वाचा दुवा मानला जातो. त्यामुळे या पक्ष्याचे अस्तित्व म्हणजे जंगलाच्या आरोग्याचे द्योतक आहे.

विलक्षण घरटे आणि मातृत्व

धनेशाच्या जीवनातील सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे त्याची प्रजनन पद्धती. मादी झाडाच्या ढोलीत प्रवेश केल्यानंतर चिखल, विष्ठा आणि फळांच्या गराच्या साहाय्याने ती जवळजवळ पूर्णपणे आतून बंदिस्त होते. केवळ एक अरुंद फट उघडी ठेवली जाते. नर त्या फटीतून मादी आणि पिलांना अन्न पुरवतो. पिल्ले मोठी झाल्यावर मादी बाहेर पडते. पक्षिजगतातील हा सहजीवनाचा आणि जबाबदारीचा अनोखा नमुना आहे.

हसण्यासारखा आवाज

मालाबार राखी धनेशाचा आवाज हा त्याची खास ओळख आहे. सलग वाढत्या पट्टीत येणारे त्याचे आवाज ऐकताना एखाद्या व्यक्तीचे खळखळून हसणे ऐकल्याचा भास होतो. त्यामुळे जंगलात त्याची उपस्थिती अनेकदा दिसण्यापूर्वी ऐकू येते.

वाढती आव्हाने

जंगलतोड, रस्ते, मानवी अतिक्रमण आणि मोठ्या वृक्षांची घट यामुळे धनेशाच्या नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होत आहे. घरट्यासाठी आवश्यक असलेल्या जुन्या व पोकळ खोडाच्या झाडांची संख्या कमी होत असल्याने या पक्ष्यासमोर नवीन संकटे उभी राहत आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी मोठ्या वृक्षांचे जतन करणे अत्यंत आवश्यक ठरते.

निसर्गसंवर्धनाचा संदेश

मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेले हे छायाचित्र केवळ एका सुंदर पक्ष्याचे चित्र नाही; तर ते सह्याद्रीच्या समृद्ध जैववैविध्याची आठवण करून देणारे दस्तऐवज आहे. जंगलातील प्रत्येक पक्षी, प्रत्येक झाड आणि प्रत्येक जीव हा पर्यावरणाच्या साखळीतील महत्त्वाचा दुवा आहे. मालाबार राखी धनेश आपल्याला सांगतो की, जंगल वाचले तरच त्यातील हास्य टिकून राहील; आणि जंगलातील हे हास्य टिकले तरच निसर्गाचा समतोल अबाधित राहील.

छायाचित्र : मिलिंद देशमुख, तिलारी (महाराष्ट्र)