ताडोबाच्या जलवनात अलगद पावले टाकणारा ब्राँझ-विंग्ड जकाना आणि पिसारा फुलवून निसर्गाचे वैभव खुलवणारा मोर — छायाचित्रकार मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेल्या या दुर्मीळ क्षणांनी ताडोबाच्या जैववैविध्याचा अद्भुत चेहरा समोर आणला आहे. वाघांच्या जंगलातही जलचर पक्ष्यांचे स्वतंत्र विश्व कसे फुलते, त्यांच्या जीवनशैलीत निसर्गाने कोणती विलक्षण रचना घडवली आहे आणि पाणथळ परिसंस्थांचे संवर्धन का महत्त्वाचे ठरते, याचा वेध घेणारा हा लेख…
ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प म्हटले की डोळ्यांसमोर प्रथम उभा राहतो तो वाघाचा रुबाब, बांबूच्या जंगलातील शांत थरार आणि उन्हाळ्यातील जलाशयांवर अवलंबून असलेले वन्यजीवन. पण या जंगलात केवळ वाघच राज्य करत नाही. इथल्या पाणथळ प्रदेशात, तलावांच्या काठावर आणि तरंगत्या जलवनस्पतींमध्ये अनेक सूक्ष्म, नाजूक आणि दुर्लक्षित जीवांचेही एक स्वतंत्र विश्व वसलेले आहे. छायाचित्रकार मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेल्या ब्राँझ-विंग्ड जकानाच्या छायाचित्राने त्या विश्वाचे मोहक दार आपल्यासाठी उघडले आहे.
पहिल्या दृष्टीक्षेपात हा पक्षी साधा वाटू शकतो; पण त्याच्याकडे जरा बारकाईने पाहिले की त्याच्या देहातील निळसर-काळी झळाळी, कपाळावरचा शुभ्र पट्टा, लांबट पायांची रचना आणि जलवनस्पतींवर चालण्याची अद्भुत क्षमता हे सारे निसर्गाच्या उत्क्रांतीचे विलक्षण उदाहरण असल्याचे लक्षात येते. हा पक्षी म्हणजे ब्राँझ-विंग्ड जकाना भारतीय जलचर परिसंस्थेतील एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण रहिवासी.
मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेल्या छायाचित्रात हा पक्षी चिखलमय जलप्रदेशातून अत्यंत सावधपणे चालताना दिसतो. त्याची चाल जणू एखाद्या कलाकाराने रंगमंचावर मोजून ठेवलेल्या पावलांसारखी वाटते. त्याच्या लांब बोटांमुळे तो दलदलीत न बुडता सहज फिरतो. म्हणूनच अनेक पक्षीतज्ज्ञ त्याला “लिली-ट्रॉटर” म्हणजे कमळपानांवर चालणारा पक्षी असे संबोधतात.
भारतीय उपखंडातील पाणथळ प्रदेशांमध्ये आढळणारा हा पक्षी मुख्यतः तलाव, सरोवरे, दलदली, मंद प्रवाहाचे जलाशय आणि भरपूर जलवनस्पती असलेल्या भागात वास्तव्य करतो. ताडोबातील उन्हाळ्यातील आटलेल्या जलाशयांच्या परिसरात त्याची उपस्थिती विशेष लक्षवेधी ठरते. कारण उन्हाळ्यात पाण्याची पातळी कमी झाली की उघडे पडलेले चिखलयुक्त प्रदेश, त्यात वाढणाऱ्या जलवनस्पती आणि कीटकांची उपलब्धता जकानासाठी अनुकूल अधिवास निर्माण करतात.
ब्राँझ-विंग्ड जकानाचे वैज्ञानिक नाव Metopidius indicus असे आहे. तो जकाना कुलातील पक्षी असून भारत, श्रीलंका, नेपाळ, बांगलादेश आणि आग्नेय आशियातील काही भागांत आढळतो. त्याच्या पंखांवरील कांस्यछटा आणि धातूसारखी चमक यावरून त्याला “ब्राँझ-विंग्ड” हे नाव मिळाले. सूर्यप्रकाशात त्याचे पंख हिरवट, निळसर आणि तपकिरी झळाळी निर्माण करतात. मिलिंद देशमुख यांच्या छायाचित्रात ही झळाळी अत्यंत प्रभावीपणे टिपली गेली आहे.
या पक्ष्याचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची पायांची रचना. त्याची बोटे अत्यंत लांब आणि पसरट असतात. त्यामुळे त्याच्या शरीराचे वजन मोठ्या क्षेत्रफळावर विभागले जाते आणि तो कमळाच्या पानांवर किंवा तरंगत्या जलवनस्पतींवर न बुडता चालू शकतो. उत्क्रांतीच्या दृष्टीने पाहता ही रचना अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण अशा अधिवासात अन्नस्रोत मुबलक असतात, पण इतर पक्ष्यांसाठी ते सहज उपलब्ध नसतात. जकानाने आपल्या शरीररचनेतून त्या पर्यावरणाशी अद्भुत जुळवून घेतले आहे.
या पक्ष्याच्या जीवनशैलीतील आणखी एक आकर्षक पैलू म्हणजे त्याची प्रजनन व्यवस्था. सामान्यतः पक्ष्यांमध्ये नर मादीला आकर्षित करतो आणि घरटे उभारण्यात पुढाकार घेतो. पण ब्राँझ-विंग्ड जकानामध्ये परिस्थिती थोडी वेगळी असते. येथे अनेकदा मादी आकाराने मोठी आणि अधिक प्रभावी असते. ती एका हंगामात अनेक नरांशी संबंध ठेवू शकते. घरटे बांधणे, अंडी उबवणे आणि पिलांची काळजी घेणे ही प्रमुख जबाबदारी नराची असते. पक्षीजगतातील ही “पॉलीअँड्री” म्हणजे बहुपतित्वाची पद्धत संशोधकांसाठी अभ्यासाचा महत्त्वाचा विषय राहिली आहे.
नर जकाना तरंगत्या वनस्पतींवर हलकेसे घरटे बांधतो. पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगणाऱ्या त्या घरट्यात अंडी घातली जातात. पाण्याची पातळी बदलली तरी घरटे तरंगत राहते. निसर्गातील ही रचना किती अद्भुत आहे याची जाणीव अशा पक्ष्यांकडे पाहिल्यावर होते. पिलांना धोका निर्माण झाला तर नर त्यांना आपल्या पंखाखाली लपवतो आणि गरज पडल्यास पायांच्या मधोमध धरून सुरक्षित ठिकाणी नेतो. या वर्तनामुळे जकाना संशोधक आणि वन्यजीव छायाचित्रकारांसाठी कायम आकर्षणाचा विषय राहिला आहे.
ताडोबाच्या परिसंस्थेत अशा पक्ष्यांचे अस्तित्व अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जंगलातील जैवविविधता ही फक्त मोठ्या प्राण्यांपुरती मर्यादित नसते. एखाद्या परिसंस्थेचे आरोग्य तपासायचे असेल तर त्या भागातील जलचर पक्षी, कीटक, बेडूक, सरपटणारे प्राणी आणि सूक्ष्म जीव यांचा अभ्यास आवश्यक ठरतो. ब्राँझ-विंग्ड जकाना हा पाणथळ प्रदेशाच्या स्वास्थ्याचा द्योतक मानला जातो. जिथे स्वच्छ, वनस्पतीसमृद्ध जलाशय असतात तिथे अशा पक्ष्यांची संख्या चांगली दिसते.
आज भारतातील पाणथळ प्रदेश मोठ्या संकटातून जात आहेत. शहरीकरण, अतिक्रमण, रासायनिक प्रदूषण, शेतीतील कीटकनाशके आणि हवामान बदल यांमुळे अनेक तलाव व दलदली नष्ट होत आहेत. परिणामी जकाना, पाणकोंबडी, बगळे, करकोचे यांसारख्या पक्ष्यांचे अधिवास कमी होत आहेत. अशा परिस्थितीत ताडोबासारख्या संरक्षित क्षेत्रांचे महत्त्व अधिक वाढते. येथे केवळ वाघांचेच नव्हे तर जलचर जैवविविधतेचेही संरक्षण घडते.
वन्यजीव छायाचित्रणाच्या दृष्टीने पाहिले तर मिलिंद देशमुख यांचे छायाचित्र अत्यंत संयम, निरीक्षणशक्ती आणि पर्यावरणीय जाण दर्शवते. जकाना हा सतत हालचाल करणारा पक्षी असल्याने त्याचे स्पष्ट आणि संतुलित छायाचित्र टिपणे सोपे नसते. योग्य प्रकाश, योग्य कोन आणि पक्ष्याच्या नैसर्गिक हालचालींची प्रतीक्षा करावी लागते. या छायाचित्रात पक्ष्याची शरीरभाषा, पार्श्वभूमीतील नैसर्गिक पोत आणि रंगसंगती यांचा सुंदर मेळ साधला गेला आहे.
याच छायाचित्रासोबत दिसणाऱ्या मोराच्या देखण्या नृत्यामुळे ताडोबातील जैववैविध्याची दुसरी बाजू समोर येते. भारतीय मोर हा आपल्या सांस्कृतिक स्मृतीतील पक्षी असला तरी जंगलात मुक्त संचार करणारा मोर पाहण्याचा अनुभव वेगळाच असतो. पिसारा फुलवून केलेले त्याचे नृत्य हे केवळ सौंदर्याचे प्रदर्शन नसून प्रणयराधनेचा भाग असते. जंगलातील पावसाळ्याच्या चाहुली, आर्द्रतेतील बदल आणि प्रजनन हंगाम यांचा त्याच्याशी जवळचा संबंध असतो.
मोर आणि जकाना या दोन भिन्न पक्ष्यांच्या छायाचित्रांतून निसर्गातील विविधता किती अफाट आहे याची जाणीव होते. एकीकडे जलवनस्पतींवर सावध पावले टाकणारा जकाना, तर दुसरीकडे पिसाऱ्याच्या विराट सौंदर्याने अवकाश व्यापणारा मोर दोघेही भारतीय वनपरिसंस्थेचे वेगवेगळे पण तितकेच महत्त्वाचे चेहरे आहेत.
वन्यजीव छायाचित्रण हे केवळ सौंदर्यदर्शन नसते; ते संवर्धनाचे प्रभावी माध्यमही असते. अनेकदा एखाद्या पक्ष्याबद्दल लोकांना माहितीच नसते. पण असे प्रभावी छायाचित्र पाहिल्यावर त्या जीवाबद्दल कुतूहल निर्माण होते. त्यातून अभ्यास, संवर्धन आणि पर्यावरणाबद्दलची जाणीव वाढते. म्हणूनच छायाचित्रकारांची भूमिका आज अधिक महत्त्वाची ठरते. ते निसर्गाचे केवळ निरीक्षक नसून संवर्धनाचे दूत असतात.
ताडोबा व्याघ्र प्रकल्प आज जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध आहे. मात्र पर्यटनाच्या वाढत्या दबावामुळे या परिसंस्थेचे संतुलन राखणे तितकेच गरजेचे झाले आहे. जलाशयांभोवतीचा मानवी हस्तक्षेप, प्लास्टिक प्रदूषण आणि वाहनांची गर्दी यांचा परिणाम पक्ष्यांवरही होऊ शकतो. म्हणूनच पर्यावरणपूरक पर्यटन आणि जबाबदार वनभ्रमंतीची गरज अधोरेखित होते.
ब्राँझ-विंग्ड जकाना हा पक्षी आपल्याला एक मोठा संदेश देतो. निसर्गातील प्रत्येक जीवाचे अस्तित्व महत्त्वाचे आहे. जंगल केवळ वाघांचे नसते; ते पाणथळीतल्या एका छोट्याशा पक्ष्याचेही असते. जैवविविधतेची खरी ओळख म्हणजे या सर्व जीवांचे परस्परसंबंध आणि त्यातून निर्माण होणारे परिसंस्थेचे संतुलन.
आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानकेंद्री जीवनात माणूस निसर्गापासून दूर जात आहे. अशा वेळी मिलिंद देशमुख यांच्यासारख्या छायाचित्रकारांनी टिपलेले क्षण आपल्याला पुन्हा निसर्गाकडे पाहायला शिकवतात. चिखलातून चालणाऱ्या त्या जकानाच्या नाजूक पावलांतूनही जीवनाचा संघर्ष, सौंदर्य आणि संतुलन यांचा गूढ संदेश ऐकू येतो.
ताडोबाच्या शांत जलाशयावर संध्याकाळ उतरत असताना कमळपानांवरून अलगद चालणारा ब्राँझ-विंग्ड जकाना आणि दूरवर पिसारा फुलवून उभा असलेला मोर ही दृश्ये केवळ वन्यजीवनाची नोंद नाहीत; ती भारतीय निसर्गसंस्कृतीची जिवंत कविता आहेत.
