सारस्वताचे झाड फुलविण्यासाठी अवधानरूपी अमृताची गरज !

हें सारस्वताचे गोड । तुम्हीचि लाविलें जी झाड ।
तरी आतां अवधानमृतें वाढ । सिंपोनि कीजो ।। १९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय अकरावा

ओवीचा अर्थ – महाराज, हे सारस्वताचे सुंदर झाड आपणच लावले आहे. तर आतां याकडे लक्ष देणे, हेंच कोणी एक अमृत ते शिंपून मोठे करावे.

या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी गुरुकृपेचे, ज्ञानाचे आणि साधनेतील अवधानाचे अत्यंत सुंदर तत्त्व उलगडून दाखविले आहे.एखादे झाड लावणे ही एक गोष्ट असते; पण ते झाड वाढविणे, त्याचे संगोपन करणे, त्याला योग्य वेळी पाणी घालणे आणि त्याचा वटवृक्ष होईपर्यंत त्याची काळजी घेणे ही त्याहून अधिक महत्त्वाची गोष्ट असते. ज्ञानाचेही असेच आहे. ज्ञानाची बीजे पेरली म्हणून ज्ञानाची प्राप्ती झाली, असे होत नाही. त्या ज्ञानाचे अंतःकरणात संवर्धन व्हावे लागते. त्यासाठी गुरुकृपा, श्रद्धा, सातत्य आणि अवधान यांची आवश्यकता असते. याच गूढ तत्त्वाकडे माऊली या ओवीतून आपले लक्ष वेधतात.

या ओवीत माऊली सारस्वताच्या झाडाची उपमा देतात. सारस्वत म्हणजे सरस्वतीशी संबंधित असलेले ज्ञान, वाणीचे माधुर्य, साहित्याची समृद्धी आणि आत्मज्ञानाची अनुभूती. हे केवळ शब्दांचे ज्ञान नाही, तर शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या सत्याचा शोध घेण्याची क्षमता आहे. मनुष्याच्या जीवनात ज्ञानाचा अंकुर फुटतो, तेव्हा त्याच्या विचारांना नवी दिशा मिळते. विवेक जागृत होतो आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलू लागते. परंतु हा अंकुर मोठा होऊन त्याला अनुभवाची फळे लागण्यासाठी त्याचे संगोपन आवश्यक असते. माऊली या संगोपनासाठी सद्गुरूंच्या कृपेकडे पाहतात.

या ओवीतील “तुम्हीचि लाविलें जी झाड” हे शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहेत. माऊली आपल्या ज्ञानाचे, वाणीचे किंवा आध्यात्मिक अनुभूतीचे श्रेय स्वतःकडे घेत नाहीत. ते आपल्या सद्गुरूंना त्याचे श्रेय देतात. हीच खरी शिष्यभावनेची ओळख आहे. ज्ञान प्राप्त झाले, वाणीला सामर्थ्य आले, विचारांना खोली लाभली, तरी त्यामागे गुरुकृपेचे अधिष्ठान आहे, याची जाणीव असणे म्हणजे अहंकाराचा त्याग होय. एखादा वृक्ष आपल्या फळांच्या गोडीचे श्रेय स्वतः घेत नाही. त्याच्या वाढीमागे मातीची सुपीकता, पाण्याचा ओलावा, सूर्याचा प्रकाश आणि निसर्गाचे पोषण असते. त्याचप्रमाणे माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वामागे त्याला लाभलेले संस्कार, मार्गदर्शन, अनुभव आणि कृपाशक्ती यांचे योगदान असते. आपण जे काही आहोत, त्यामध्ये आपल्याला घडविणाऱ्या शक्तींचा वाटा आहे, ही जाणीव माणसाला विनम्र बनवते.

माऊलींनी स्वतःच्या वाणीला सारस्वताचे झाड म्हटले, ही गोष्टही लक्षात घेण्यासारखी आहे. त्यांच्या शब्दांतून प्रकट होणारे ज्ञान हे केवळ बुद्धीच्या कसरतीतून निर्माण झालेले नाही. त्यामागे गुरूंचे मार्गदर्शन आणि आत्मानुभूतीची बैठक आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वरीतील शब्द सामान्य माणसाच्या अंतःकरणापर्यंत पोहोचतात. त्यांतील तत्त्वज्ञान कठीण वाटत असले, तरी त्याचे निरूपण जीवनाशी जोडलेले असल्याने ते सहज समजते. माऊलींच्या वाणीतील हे माधुर्य म्हणजेच सारस्वताच्या झाडाला आलेली गोड फळे होत. मात्र, या झाडाची वाढ अखंड सुरू राहावी, त्याला अधिकाधिक बहर यावा, यासाठी ते आपल्या सद्गुरूंना पुन्हा विनंती करतात.

“तरी आतां अवधानमृतें वाढ” या चरणातून माऊली अवधानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.अवधान म्हणजे केवळ लक्ष देणे नव्हे; तर मन, बुद्धी आणि अंतःकरण यांना एका दिशेने एकाग्र करणे होय. आपण एखादी गोष्ट ऐकतो, पण मन दुसरीकडे असते. शब्द कानावर पडतात, परंतु त्यांचा अर्थ अंतःकरणात उतरत नाही. अशा वेळी श्रवण होते, पण ज्ञानाची अनुभूती होत नाही. याउलट, जेव्हा मन पूर्णपणे जागरूक असते, तेव्हा एखादा साधा शब्दही जीवन बदलण्याची प्रेरणा देऊ शकतो. म्हणूनच अवधानाला माऊली अमृताची उपमा देतात. अमृत जीवनाला पोषण देते, त्याचप्रमाणे अवधान ज्ञानाला पोषण देते. ज्ञान ऐकण्यापासून त्याचे मनन करण्यापर्यंत आणि मननातून आचरणापर्यंतचा प्रवास अवधानाशिवाय पूर्ण होत नाही.

सद्गुरूंचे बोलणे ऐकताना शिष्याने केवळ शब्दांचे ग्रहण करायचे नसते, तर त्या शब्दांमागील भाव समजून घ्यायचा असतो. गुरूंच्या एका वाक्यात कधी जीवनाचा संपूर्ण अर्थ सामावलेला असतो. परंतु मनात पूर्वग्रह, अहंकार, अस्थिरता आणि अपेक्षांचा गोंधळ असेल, तर त्या वाक्याचा खरा अर्थ उमगत नाही. अवधान मनाला शांत करते. शांत मनाला विचारांची स्पष्टता लाभते आणि स्पष्ट विचारांतून विवेक निर्माण होतो. हा विवेकच माणसाला योग्य-अयोग्य, शाश्वत-अशाश्वत आणि सत्य-असत्य यांतील भेद समजावून देतो. अशा रीतीने अवधान हे केवळ ज्ञान ग्रहण करण्याचे साधन राहत नाही, तर आत्मविकासाचा मार्ग बनते.

झाडाला पाणी घातले की ते लगेच फळांनी लगडत नाही. त्यासाठी काळ जावा लागतो. ऋतू बदलतात, ऊन-पाऊस सहन करावा लागतो आणि मुळांना जमिनीत खोलवर रुजावे लागते. आध्यात्मिक साधनेचेही असेच आहे. एखादे प्रवचन ऐकले, ग्रंथाचे वाचन केले किंवा एखाद्या संताचे वचन मनाला भावले म्हणून लगेच अंतःकरणाचे परिवर्तन घडत नाही. त्या विचाराचे सातत्याने चिंतन करावे लागते. स्वतःच्या वर्तनात त्याचा शोध घ्यावा लागतो. रागाच्या प्रसंगी संयम राखणे, मोहाच्या वेळी विवेक जागृत ठेवणे, दुःखाच्या क्षणी श्रद्धा न सोडणे आणि यश मिळाल्यावर अहंकाराला थारा न देणे, हीच ज्ञानाच्या झाडाला पाणी घालण्याची प्रक्रिया आहे. जेव्हा संतविचार आपल्या कृतीत उतरतात, तेव्हाच ज्ञानाला खऱ्या अर्थाने फळे येऊ लागतात.

आजच्या काळात माहितीचा प्रचंड साठा आपल्या आसपास आहे. काही क्षणांत आपण अनेक विषयांवरील माहिती मिळवू शकतो. मात्र, माहिती वाढणे आणि ज्ञान विकसित होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. माहिती बुद्धीपर्यंत पोहोचते; ज्ञान जीवनाला दिशा देते. अनेक ग्रंथ वाचूनही मन अस्थिर राहू शकते आणि थोडासा संतविचार मनात खोलवर रुजल्यास जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलू शकते. कारण परिवर्तन हे वाचलेल्या शब्दांच्या संख्येवर अवलंबून नसते, तर त्या शब्दांना आपण किती अवधानाने स्वीकारतो यावर अवलंबून असते. माऊलींच्या या ओवीची समकालीन उपयुक्तता याच ठिकाणी जाणवते. सतत बाह्य जगाकडे धावणारे मन जेव्हा क्षणभर स्वतःकडे वळते, तेव्हा अंतर्मनातील ज्ञानाचा अंकुर दिसू लागतो.

माऊलींच्या विनंतीत आणखी एक सूक्ष्म भाव दडलेला आहे. त्यांनी झाड लावण्याचे श्रेय सद्गुरूंना दिले आणि त्याच्या वाढीसाठीही त्यांच्याच कृपेची याचना केली. याचा अर्थ असा की, साधनेच्या मार्गावर स्वतःच्या प्रयत्नांचे महत्त्व नाकारायचे नाही; पण त्या प्रयत्नांना योग्य दिशा देणाऱ्या गुरुतत्त्वाविषयीची कृतज्ञताही विसरायची नाही. शिष्याने प्रयत्न करायचे असतात, मन शुद्ध करायचे असते, विचारांना विवेकाची जोड द्यायची असते; परंतु या सर्व प्रक्रियेत गुरुकृपेचे महत्त्व ओळखायचे असते. गुरूंची कृपा म्हणजे केवळ बाहेरून मिळणारे आशीर्वाद नव्हेत. अज्ञानाची जाणीव होणे, सत्य जाणण्याची ओढ निर्माण होणे आणि स्वतःतील दोष प्रामाणिकपणे पाहण्याची शक्ती मिळणे, हेदेखील कृपेचेच रूप आहे.

जेव्हा शिष्याच्या अंतःकरणात अशी कृतज्ञता आणि जागरूकता निर्माण होते, तेव्हा त्याचे ज्ञान केवळ वैयक्तिक उन्नतीपुरते मर्यादित राहत नाही. त्याच्या वाणीला माधुर्य येते, विचारांना संवेदनशीलता लाभते आणि कृतीतून इतरांच्या जीवनातही प्रकाश निर्माण होतो. ज्ञानाचे झाड मग स्वतःपुरते सावली देत नाही, तर वाटसरूंनाही विसावा देते. त्याची फळे इतरांच्या जीवनाला गोडवा देतात. खऱ्या ज्ञानाची हीच ओळख आहे. जे ज्ञान अहंकार वाढवते ते अजून परिपक्व झालेले नसते; जे ज्ञान विनम्रता, करुणा आणि प्रेम वाढवते, तेच अंतःकरणात खोलवर रुजलेले असते.

म्हणून या ओवीतून माऊली आपल्याला ज्ञानाच्या संवर्धनाचा मूलमंत्र देतात. सद्गुरूंच्या कृपेने ज्ञानाचा अंकुर फुटला, तरी त्याला अवधानाचे अमृत सतत मिळत राहिले पाहिजे. श्रवणात एकाग्रता, मननात प्रामाणिकपणा, आचरणात सातत्य आणि जीवनात कृतज्ञता असेल, तर ज्ञानाचे झाड नक्कीच बहरते. त्याला अनुभवाची फळे येतात आणि आत्मज्ञानाचा सुगंध सर्वत्र दरवळू लागतो. अखेरीस, सारस्वताचे हे झाड म्हणजे केवळ विद्वत्तेचे प्रतीक राहत नाही; ते अंतःकरणातील चैतन्याचे, गुरुभक्तीचे आणि आत्मानुभूतीचे प्रतीक बनते. माऊलींची ही विनम्र प्रार्थना आपल्यालाही अंतर्मुख करते की, ज्ञान मिळविण्याइतकेच ते जपणे, वाढविणे आणि जीवनात उतरविणे महत्त्वाचे आहे. कारण गुरुकृपेने ज्ञानाचा अंकुर फुटतो; पण अवधान, साधना आणि आचरण यांच्या अमृतानेच त्याचा वटवृक्ष होतो.