संसाराला तिलांजली देणारे विश्वरूप माधवाचे दर्शन !

म्हणौनि भलतेणें एथ सद्भावें नाहावें । प्रयागमाधव विश्वरूप पाहावें ।
येतुलेनि संसारासि द्यावे । तिलोदक ।। १० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय अकरावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून या त्रिवेणीसंगमात हवें त्याने आस्तिक्यबुद्धीने स्नान करुन, जसे प्रयाग क्षेत्रात माधवाचे दर्शन घेतात, तसें येथे विश्वरूप माधवाचे दर्शन घ्यावे, अशा रीतीने संसाराला तिलांजलि द्यावी.

ज्ञानेश्वरीच्या अकराव्या अध्यायातील ही ओवी म्हणजे बाह्य तीर्थयात्रेतून अंतर्मनाच्या तीर्थयात्रेकडे घेऊन जाणारा एक विलक्षण आध्यात्मिक विचार आहे. प्रयाग क्षेत्रातील त्रिवेणीसंगमात स्नान केल्याने पापक्षालन होते, अशी श्रद्धा आहे. मात्र संत ज्ञानेश्वर माउली या श्रद्धेला केवळ बाह्य कर्मकांडापुरते मर्यादित ठेवत नाहीत. ते अर्जुनाला विश्वरूप दर्शनाच्या अनुभूतीतून अशा एका अंतःसंगमाची ओळख करून देतात, जिथे जीव, जग आणि परमात्मा यांच्यातील भेद विरून जातो. येथे स्नान करायचे आहे ते केवळ शरीराने नव्हे, तर सद्भावाने; दर्शन घ्यायचे आहे ते केवळ डोळ्यांनी नव्हे, तर अंतःकरणाने. कारण परमात्म्याचे विश्वरूप एकदा अंतर्मनात प्रकट झाले की, संसाराकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून जाते.

माउली म्हणतात, ‘म्हणौनि भलतेणें एथ सद्भावें नाहावें.’ या त्रिवेणीसंगमात कोणीही यावे आणि सद्भावाने स्नान करावे. येथे ‘भलतेणें’ हा शब्द विशेष महत्त्वाचा आहे. परमात्म्याच्या अनुभूतीसाठी कोणतीही विशिष्ट जात, वर्ण, कुल, पद, प्रतिष्ठा किंवा बाह्य संपत्ती आवश्यक नाही. ज्याच्या अंतःकरणात श्रद्धा आहे, ज्याच्या मनात निर्मळ भाव आहे, ज्याला सत्याचा शोध घ्यायचा आहे, अशा प्रत्येकाला या आध्यात्मिक संगमात सहभागी होण्याचा अधिकार आहे. परमात्म्याच्या दारात माणसाची बाह्य ओळख गौण ठरते; महत्त्वाचा ठरतो तो त्याचा भाव. बाहेरून कितीही तीर्थयात्रा केल्या, विधी केले, पूजा-अर्चा केली, तरी अंतःकरणात अहंकार, द्वेष, मत्सर आणि स्वार्थाचा गाळ साचलेला असेल, तर त्या स्नानाचा खरा अर्थ साध्य होत नाही. सद्भाव म्हणजे मनाची निर्मळता, दुसऱ्याविषयी करुणा, सत्याविषयी निष्ठा आणि सर्व जीवांमध्ये परमात्म्याचे अस्तित्व स्वीकारण्याची वृत्ती. अशा भावाने केलेले स्नान हेच खऱ्या अर्थाने आत्मशुद्धीचे साधन ठरते.

प्रयाग क्षेत्रातील गंगा, यमुना आणि अदृश्य सरस्वती यांच्या त्रिवेणीसंगमाला भारतीय अध्यात्मात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. या तीन नद्यांचा संगम म्हणजे श्रद्धा, पावित्र्य आणि ज्ञान यांच्या एकत्र येण्याचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येतो. मात्र माउलींच्या विचारात या संगमाला आणखी एक गूढ अर्थ प्राप्त होतो. बाह्य प्रयागात नद्यांचा संगम होतो, तर अंतर्मनातील प्रयागात ज्ञान, भक्ती आणि विवेक यांचा संगम घडतो. ज्ञान माणसाला सत्याची ओळख करून देते, भक्ती त्या सत्याशी प्रेमाचे नाते जोडते आणि विवेक जीवनातील योग्य-अयोग्याचा निर्णय घेण्याची क्षमता देतो. या तिन्हींचा संगम झाला की माणसाच्या जीवनाला नवी दिशा मिळते. त्याची दृष्टी केवळ स्वतःपुरती मर्यादित राहत नाही, तर ती सर्वव्यापी अस्तित्वाचा शोध घेऊ लागते.

‘प्रयागमाधव विश्वरूप पाहावें’ या चरणातून माउली अर्जुनाला विश्वरूप दर्शनाचे महत्त्व सांगतात. प्रयाग क्षेत्रातील माधवाचे दर्शन घेणे म्हणजे भगवान विष्णूच्या पावन स्वरूपाचे दर्शन घेणे. परंतु येथे अर्जुनाला दिसणारा माधव हा केवळ एका मंदिरातील मूर्तीपुरता मर्यादित नाही. तो चराचरात व्यापून राहिलेला, संपूर्ण विश्वाला आपल्या अस्तित्वात सामावून घेणारा परमात्मा आहे. पर्वत, नद्या, वृक्ष, पशुपक्षी, मानव, ग्रह, तारे आणि आकाशातील असंख्य सृष्टीरूपे ही त्याच विश्वचैतन्याची विविध अभिव्यक्ती आहेत. ज्या डोळ्यांना आतापर्यंत सृष्टीत अनेक स्वतंत्र रूपे दिसत होती, त्याच दृष्टीला आता या सर्व रूपांमागील एकत्व जाणवू लागते. हीच विश्वरूप दर्शनाची अनुभूती आहे.

अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या विश्वरूपाचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनातील परमात्म्याविषयीची कल्पना एका वेगळ्याच उंचीवर पोहोचते. जो श्रीकृष्ण त्याचा सखा आहे, मार्गदर्शक आहे, सारथी आहे, तोच संपूर्ण विश्वाचा आधार आहे, हे त्याला उमगते. ज्या परमात्म्याला तो एका विशिष्ट रूपात पाहत होता, त्याचे अस्तित्व संपूर्ण चराचरात पसरलेले आहे, याची त्याला जाणीव होते. ही अनुभूती केवळ अर्जुनापुरती मर्यादित नाही. प्रत्येक माणसाच्या जीवनात अशी दृष्टी निर्माण झाली, तर त्याच्या जगण्याचा अर्थच बदलू शकतो. दुसऱ्या माणसात परमात्म्याचे दर्शन घडू लागले, तर द्वेषाला जागा उरणार नाही. निसर्गात परमात्म्याचे अस्तित्व जाणवू लागले, तर पर्यावरणाचा विनाश करण्यापूर्वी माणूस विचार करेल. प्रत्येक जीवाच्या अस्तित्वामागे एकाच चैतन्याचा धागा आहे, असे जाणवले, तर श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या भिंती आपोआप कोसळू लागतील.

विश्वरूप दर्शन म्हणजे केवळ एखादे अलौकिक दृश्य पाहणे नव्हे. ते पाहिल्यानंतर माणसाच्या अंतःकरणात काय परिवर्तन घडते, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. बाह्य डोळ्यांनी दिसणाऱ्या जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणे, ही या दर्शनाची खरी फलश्रुती आहे. आपल्याला दिसणाऱ्या प्रत्येक वस्तूवर, व्यक्तीवर आणि परिस्थितीवर आपण स्वतःच्या अपेक्षा, आवडीनिवडी आणि अहंकाराचे रंग चढवत असतो. त्यामुळे जग जसे आहे तसे पाहण्याऐवजी आपल्याला ते आपल्या मनाप्रमाणे दिसते. परंतु विश्वरूपाची जाणीव झाली की, या मर्यादित दृष्टिकोनाला धक्का बसतो. आपण या विश्वाचे केंद्र नसून त्यातील एक घटक आहोत, याची जाणीव होते. आपल्या अस्तित्वाला व्यापक विश्वाशी जोडणारा अदृश्य संबंध समजू लागतो. यामुळे माणूस स्वतःच्या सुखदुःखांच्या पलीकडे जाऊन व्यापक हिताचा विचार करू लागतो.

माउली पुढे म्हणतात, ‘येतुलेनि संसारासि द्यावे तिलोदक.’ म्हणजे या अनुभूतीच्या बळावर संसाराला तिलांजली द्यावी. भारतीय परंपरेत तिलोदक देणे म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर तिच्या स्मरणार्थ तिळमिश्रित जल अर्पण करणे. येथे मात्र माउली संसाराला तिलोदक देण्याची गोष्ट सांगतात. याचा अर्थ संसारातील सर्व नाती तोडून, कर्तव्ये सोडून किंवा जगण्यापासून पळ काढून संन्यास घेणे असा नव्हे. संसाराबद्दलची आसक्ती, मोह, अहंकार आणि ‘मी’पणाची पकड सोडणे, हा या विचाराचा गाभा आहे. माणूस संसारात राहतो, कुटुंबाची जबाबदारी पार पाडतो, कर्तव्ये करतो, सुखदुःखांना सामोरा जातो; पण या सगळ्यांमध्ये गुंतून स्वतःचे खरे स्वरूप विसरतो. माझे घर, माझे कुटुंब, माझी संपत्ती, माझे यश, माझी प्रतिष्ठा या कल्पनांभोवती त्याचे संपूर्ण जग फिरू लागते. या ‘माझे’पणातून अपेक्षा निर्माण होतात, अपेक्षांमधून आसक्ती वाढते आणि आसक्तीतून दुःखाची निर्मिती होते.

संसाराचा त्याग करणे म्हणजे संसारातील वस्तूंचा त्याग करणे एवढेच नव्हे; तर त्या वस्तूंशी जोडलेल्या आपल्या अहंभावाचा त्याग करणे होय. धन असणे चुकीचे नाही, परंतु धनाच्या जोरावर इतरांना तुच्छ मानणे चुकीचे आहे. नाती असणे चुकीचे नाही, परंतु त्या नात्यांवर मालकी गाजवून दुसऱ्याच्या स्वातंत्र्याला नाकारणे चुकीचे आहे. यश मिळवणे चुकीचे नाही, परंतु त्या यशामुळे अहंकार वाढून इतरांविषयीचा आदर नष्ट होणे चुकीचे आहे. संसारात राहूनही मनाची ही गुंतवणूक कमी करता येते. कर्तव्य करताना त्याचे फळ केवळ स्वतःच्या सुखासाठी मिळावे, हा आग्रह सोडता येतो. दुसऱ्याच्या यशात आनंद मानता येतो. स्वतःला मिळालेल्या सुखाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करता येते. अपयश आले, तरी त्यातून शिकण्याची वृत्ती ठेवता येते. अशा प्रकारे जगण्यातील आसक्तीचे रूपांतर कर्तव्यभावनेत झाले की संसार बंधन न राहता साधनेचे क्षेत्र बनतो.

विश्वरूप दर्शन आणि संसाराला तिलांजली यांचा संबंध याच ठिकाणी उलगडतो. जोपर्यंत माणसाला प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्र, परस्परविरोधी आणि स्वतःपासून वेगळी वाटते, तोपर्यंत तो आपल्या सुखासाठी दुसऱ्याच्या दुःखाकडे दुर्लक्ष करू शकतो. पण सर्वत्र एकाच परमचैतन्याचा विस्तार आहे, ही जाणीव झाली की त्याच्या वागण्यात बदल होऊ लागतो. दुसऱ्याचे दुःख परके वाटत नाही, निसर्गाचे नुकसान केवळ बाहेर घडणारी घटना वाटत नाही आणि समाजाचे हित स्वतःच्या हितापासून वेगळे राहत नाही. अशा वेळी संसारातील स्वार्थी व्यवहारांचा अंत होऊ लागतो. माणूस संसार सोडत नाही, तर संसाराकडे पाहण्याची त्याची संकुचित दृष्टी सोडतो. हाच खरा तिलांजलीचा अर्थ आहे.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक प्रकर्षाने जाणवते. विज्ञानाने माणसाला विश्वाच्या अफाट विस्ताराची ओळख करून दिली आहे. पृथ्वी ही विशाल विश्वातील एक लहानसा ग्रह आहे, हे आपल्याला माहीत आहे. तरीही व्यक्तिगत स्वार्थ, अहंकार, स्पर्धा आणि वर्चस्वाची भावना यांतून माणूस बाहेर पडलेला नाही. निसर्गावर विजय मिळवण्याच्या प्रयत्नात तो निसर्गाशी असलेले नाते विसरतो. समाजात प्रतिष्ठा मिळवताना माणुसकीचा विसर पडतो. धार्मिक आचरण करतानाही कधी कधी बाह्य विधींना महत्त्व मिळते, तर अंतःकरणातील करुणा मागे पडते. अशा वेळी माउलींचा संदेश आपल्याला स्वतःकडे पाहण्यास भाग पाडतो. आपण तीर्थयात्रा करतो, पण आपल्या मनातील द्वेषाचा त्याग करतो का? आपण परमात्म्याचे दर्शन घेतो, पण माणसामाणसांतील परमात्मतत्त्व ओळखतो का? आपण भक्ती करतो, पण आपल्या वर्तनात नम्रता आणि करुणा उतरते का? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधणे म्हणजेच सद्भावाने अंतर्मनाच्या त्रिवेणीसंगमात स्नान करणे होय.

माउलींच्या या ओवीतून भक्तीचा एक व्यापक अर्थ समोर येतो. परमात्मा केवळ मंदिरात आहे, तीर्थक्षेत्रात आहे किंवा एखाद्या विशिष्ट प्रतिमेत आहे, असे मानून त्याचे अस्तित्व मर्यादित करता येत नाही. मंदिरातील मूर्तीसमोर नतमस्तक होणे ही श्रद्धेची सुंदर अभिव्यक्ती आहे; पण त्या श्रद्धेचा विस्तार जीवनातील प्रत्येक व्यवहारात झाला, तरच भक्तीला पूर्णत्व प्राप्त होते. देवदर्शनातून मनात प्रेम जागृत झाले पाहिजे, पूजेतून नम्रता निर्माण झाली पाहिजे आणि तीर्थस्नानातून अंतःकरणाची निर्मळता वाढली पाहिजे. अन्यथा बाह्य कृती घडतात, पण त्यामागील आध्यात्मिक उद्देश अपूर्ण राहतो.

संत ज्ञानेश्वर माउलींच्या शब्दांतून प्रकटणारा हा विचार आपल्याला जीवनाचा नवा मार्ग दाखवतो. विश्वरूप माधवाचे दर्शन म्हणजे सर्वत्र एकाच परमात्मतत्त्वाची अनुभूती घेणे आणि त्या अनुभूतीतून आपल्या संकुचित ‘मी’पणाला निरोप देणे. संसाराला तिलांजली देणे म्हणजे जबाबदाऱ्यांपासून दूर जाणे नव्हे, तर जबाबदाऱ्या पार पाडताना अहंकार, स्वार्थ आणि आसक्ती यांच्या बंधनातून मुक्त होणे. अशा मुक्ततेतूनच खरी शांतता, समाधान आणि आत्मिक समृद्धी प्राप्त होते.

शेवटी, माउलींचा संदेश एवढाच की, तीर्थक्षेत्रातील स्नानाने शरीर शुद्ध होईल, पण सद्भावाने केलेल्या अंतःस्नानाने मन शुद्ध होते. देवाच्या मूर्तीचे दर्शन डोळ्यांना आनंद देईल, पण विश्वरूप माधवाचे दर्शन जीवनाला व्यापक अर्थ देईल. संसारातील वस्तूंचा त्याग केल्याने माणूस विरक्त होईलच असे नाही; मात्र त्या वस्तूंवरील अनावश्यक मोह आणि ‘मी-माझे’पणाची पकड सुटली, तर संसारात राहूनही त्याला मुक्तीचा अनुभव घेता येईल. बाह्य प्रयागात स्नान करणे ही श्रद्धेची सुरुवात असेल, तर अंतःकरणातील ज्ञान, भक्ती आणि विवेक यांच्या त्रिवेणीत डुबकी घेणे ही आत्मोन्नतीची वाट आहे. या वाटेवरून चालताना माणूस संसारापासून पळत नाही, तर संसाराच्या पलीकडे असलेल्या सत्याला ओळखतो. आणि एकदा हे सत्य उमगले की, त्याच्या जीवनात परमात्म्याचे दर्शन एखाद्या क्षणापुरते राहत नाही; ते त्याच्या प्रत्येक विचारात, प्रत्येक कृतीत आणि प्रत्येक नात्यात प्रतिबिंबित होऊ लागते.