मराठीचा गौरव, विचारांचा वारसा; सयाजीराजांच्या भूमीतून साहित्यसंस्कृतीचा जागर!

मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीचा गौरवशाली वारसा जपत नव्या पिढीशी साहित्याचे नाते अधिक दृढ करण्याचा संदेश देणारे सयाजीराजे गायकवाड मराठी साहित्य संमेलन २५ ऑक्टोंबर रोजी वडोदरा येथील मांडवीमधील सेंट्रल लायब्ररीमध्ये होत आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष किशोर टिळकेर यांचे अध्यक्षीय भाषण…

आदरणीय व्यासपीठ, उपस्थित साहित्यिक, साहित्यप्रेमी रसिक मायबाप, बंधू-भगिनींनो,

आपल्या सर्वांना माझा सस्नेह नमस्कार!

आजचा दिवस मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीच्या इतिहासात अभिमानाने नोंदवावा असा आहे. अखिल भारतीय मराठी साहित्य परिषदेच्या वतीने आयोजित केलेले पहिले सयाजीराजे गायकवाड मराठी साहित्य संमेलन आणि परिषदेच्या साहित्य संमेलनांच्या वाटचालीतील दोनशेव्या संमेलनाचा ऐतिहासिक टप्पा, या दोन्ही गोष्टी आजच्या दिवसाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. दोनशे संमेलनांचा हा प्रवास म्हणजे मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी अनेक पिढ्यांनी केलेल्या अविरत प्रयत्नांचा, सांस्कृतिक निष्ठेचा आणि साहित्यसेवेचा गौरवशाली आलेख आहे.

अशा ऐतिहासिक संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषविण्याची संधी मिळणे, ही माझ्यासाठी केवळ सन्मानाची बाब नाही, तर मराठी भाषा आणि साहित्याप्रती असलेली जबाबदारी अधिक जाणीवपूर्वक स्वीकारण्याची संधी आहे. या गौरवासाठी मी आयोजकांचा आणि उपस्थित सर्व साहित्यप्रेमींचा मनःपूर्वक ऋणी आहे.

वडोदरा : सयाजीराजांच्या दूरदृष्टीचा आणि सांस्कृतिक समन्वयाचा वारसा

आज आपण वडोदरा अर्थात बडोदा या ऐतिहासिक नगरीत एकत्र आलो आहोत. ही भूमी केवळ गुजरातच्या सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक नाही, तर मराठी भाषा, साहित्य, शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणांच्या इतिहासाशीही तिचे अतूट नाते आहे. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक सीमांपलीकडे मराठी भाषेचा आणि संस्कृतीचा विस्तार घडविण्यात या भूमीने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांचे नाव घेताच आपल्या डोळ्यांसमोर दूरदृष्टी असलेला, प्रजेच्या कल्याणाला प्राधान्य देणारा आणि शिक्षण, साहित्य, कला व सामाजिक सुधारणांना राजाश्रय देणारा लोकाभिमुख राज्यकर्ता उभा राहतो. त्यांनी बडोदा संस्थानाला केवळ प्रशासकीयदृष्ट्या सक्षम बनविले नाही, तर ज्ञान, संस्कृती आणि प्रबोधनाच्या क्षेत्रातही नवी दिशा दिली.

सयाजीराव महाराजांच्या कार्याचा विशेष उल्लेख करावा लागेल तो त्यांच्या ग्रंथप्रेमाचा आणि वाचनसंस्कृतीच्या प्रसारासाठी त्यांनी केलेल्या प्रयत्नांचा. ग्रंथालये, शिक्षणसंस्था आणि ज्ञानप्रसाराची साधने समाजाच्या सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचली पाहिजेत, ही त्यांची भूमिका होती. ज्ञानाचा अधिकार हा केवळ काही मोजक्या लोकांचा विशेषाधिकार नसून तो सर्वसामान्यांचा हक्क आहे, अशी त्यांची कृतीतून व्यक्त होणारी धारणा होती.

मराठी भाषा आणि साहित्याच्या विकासासाठी बडोदा संस्थानाने दिलेला आश्रय हा महाराष्ट्राबाहेरील मराठी सांस्कृतिक चळवळीच्या इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय आहे. म्हणूनच सयाजीराजांच्या नावाने आयोजित होत असलेले हे संमेलन त्यांच्या स्मृतीला अभिवादन करण्याबरोबरच त्यांच्या पुरोगामी विचारांचा वारसा पुढे नेण्याची संधीही आहे.

सयाजीराव गायकवाड : शिक्षण, समता आणि समाजप्रबोधनाचे शिल्पकार

बंधू-भगिनींनो,

सयाजीराव गायकवाड यांचे कार्य केवळ एका संस्थानाच्या सीमा ओलांडणारे नव्हते, तर आधुनिक भारताच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक जडणघडणीला दिशा देणारे होते. शिक्षण, सामाजिक न्याय, स्त्री-पुरुष समानता, अस्पृश्यता निवारण आणि सांस्कृतिक विकास या क्षेत्रांतील त्यांचे योगदान आजही प्रेरणादायी आहे.

शिक्षण ही समाजपरिवर्तनाची गुरुकिल्ली आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. बडोदा संस्थानात प्राथमिक शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण पावले उचलली. १९०६ मध्ये सक्तीच्या आणि मोफत प्राथमिक शिक्षणाची व्यवस्था लागू करून त्यांनी शिक्षणाला व्यापक सामाजिक परिवर्तनाचे साधन बनविण्याचा प्रयत्न केला. शिक्षण हे केवळ आर्थिक प्रगतीचे माध्यम नसून माणसाला विचार करण्याची, विवेक जागृत ठेवण्याची आणि स्वाभिमानाने जगण्याची शक्ती देणारे साधन आहे, हे त्यांच्या कार्यातून स्पष्ट होते.

त्याचबरोबर त्यांनी ग्रंथालयांच्या विकासाला प्राधान्य दिले. पुस्तकांशी मैत्री असलेला समाज अधिक जागरूक, विवेकी आणि प्रगल्भ होतो, ही भूमिका त्यांच्या धोरणांमधून दिसून येते. आजच्या डिजिटल युगात वाचनाच्या सवयी बदलत असताना सयाजीराजांची ही दूरदृष्टी अधिक महत्त्वाची वाटते.

सामाजिक सुधारणांच्या क्षेत्रातही त्यांचे योगदान मोलाचे होते. जातिभेद आणि अस्पृश्यतेच्या प्रश्नांकडे त्यांनी सुधारणावादी दृष्टिकोनातून पाहिले. समाजातील वंचित घटकांना शिक्षणाच्या आणि प्रगतीच्या संधी उपलब्ध करून देणे, ही त्यांच्या राज्यकारभाराची महत्त्वाची दिशा होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी दिलेली आर्थिक मदत आणि शिष्यवृत्ती हा त्यांच्या पुरोगामी दृष्टिकोनाचा एक महत्त्वपूर्ण दाखला आहे. या मदतीमुळे आंबेडकरांना परदेशात उच्च शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली आणि पुढे त्यांनी भारतीय समाजजीवनात ऐतिहासिक भूमिका बजावली.

सयाजीराव महाराजांच्या कार्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. राज्यकर्त्याचे मोठेपण केवळ त्याच्या सत्तेत किंवा वैभवात नसते; तर समाजातील शेवटच्या माणसापर्यंत ज्ञान, संधी आणि सन्मान पोहोचविण्याच्या त्याच्या बांधिलकीत असते. आजच्या काळातही या विचारांचे महत्त्व कमी झालेले नाही.

मराठी साहित्य : समाजाचा आरसा आणि परिवर्तनाचे साधन

साहित्य म्हणजे केवळ शब्दांची सजावट नव्हे. साहित्य हे समाजाच्या अनुभवांचे, भावभावनांचे, संघर्षांचे आणि स्वप्नांचे प्रतिबिंब असते. ते काळाची नोंद ठेवते, वर्तमानाला प्रश्न विचारते आणि भविष्याला दिशा देण्याचे सामर्थ्य बाळगते.

मराठी साहित्याची परंपरा संतसाहित्यापासून आधुनिक साहित्यापर्यंत विविध विचारप्रवाहांनी समृद्ध झाली आहे. संतांनी समतेचा, बंधुभावाचा आणि मानवतेचा संदेश दिला. समाजसुधारकांनी साहित्य व विचारांच्या माध्यमातून अंधश्रद्धा, विषमता आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविला. कवी, कथाकार, कादंबरीकार, नाटककार आणि वैचारिक लेखकांनी आपल्या लेखणीतून समाजजीवनातील असंख्य प्रश्नांना वाचा फोडली.

या समृद्ध परंपरेचा अभिमान बाळगताना आपण वर्तमानाकडेही डोळसपणे पाहिले पाहिजे. आज मराठी भाषा आणि साहित्यापुढे अनेक आव्हाने आहेत. जागतिकीकरण, डिजिटल माध्यमांचा वाढता प्रभाव, बदलती वाचनसंस्कृती आणि इंग्रजीसह इतर भाषांचे वाढते वर्चस्व यामुळे मराठीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. तंत्रज्ञानामुळे मराठी साहित्य जगभरातील वाचकांपर्यंत पोहोचण्याच्या नव्या संधी निर्माण झाल्या आहेत; परंतु त्याच वेळी दर्जेदार वाचन, भाषेची शुद्धता, अभिव्यक्तीची समृद्धी आणि पुस्तकांशी असलेले नाते जपण्याची गरजही वाढली आहे.

आपण भाषेच्या शुद्धतेचा आग्रह धरताना तिच्या प्रवाहीपणाला अडथळा आणता कामा नये. भाषा ही जिवंत असते. ती काळानुसार बदलते, नवे शब्द स्वीकारते आणि नवे अनुभव व्यक्त करण्यासाठी स्वतःला समृद्ध करते. मात्र, या बदलांच्या प्रवासात भाषेचा सांस्कृतिक गाभा, तिची अभिव्यक्तिक्षमता आणि साहित्यिक परंपरा हरवणार नाही, याची काळजी घेतली पाहिजे.

साहित्यिकांची जबाबदारी केवळ भूतकाळाचे गौरवगान करण्यापुरती मर्यादित नाही. आजच्या समाजातील अस्वस्थता, तरुण पिढीसमोरील प्रश्न, शेतकऱ्यांचे वास्तव, स्त्रियांचे अनुभव, वंचितांचे संघर्ष, बदलती कुटुंबव्यवस्था, पर्यावरणाचे संकट आणि माणसामाणसांतील वाढते अंतर या विषयांनाही साहित्याने स्पर्श केला पाहिजे.

साहित्याने प्रश्न विचारले पाहिजेत, विवेक जागविला पाहिजे आणि माणसाला अधिक संवेदनशील बनविले पाहिजे. कारण ज्या समाजातील साहित्य प्रश्न विचारणे थांबवते, त्या समाजातील विचारप्रक्रियाही हळूहळू संकुचित होऊ लागते.

नव्या पिढीशी साहित्याचे नाते अधिक दृढ व्हावे

आजच्या तरुण पिढीच्या हातात मोबाइल आहे, जगभरातील माहिती सहज उपलब्ध आहे आणि अभिव्यक्तीची अनेक डिजिटल माध्यमे खुली झाली आहेत. या पिढीला वाचनाकडे आकर्षित करायचे असेल, तर साहित्याने तिच्या जगाशी संवाद साधला पाहिजे. तिच्या प्रश्नांना समजून घेतले पाहिजे आणि तिच्या भाषेत तिच्याशी नाते जोडले पाहिजे.

मराठी साहित्याची समृद्ध परंपरा नव्या तंत्रज्ञानाशी जोडणे ही आजच्या काळाची गरज आहे. ई-पुस्तके, ध्वनिपुस्तके, डिजिटल ग्रंथालये, ऑनलाइन साहित्यसंमेलने आणि समाजमाध्यमांवरील दर्जेदार साहित्यिक उपक्रम यांच्या माध्यमातून मराठी साहित्याचा वाचकवर्ग अधिक व्यापक करता येईल.

मात्र, माध्यम कोणतेही असो, साहित्याचा दर्जा आणि आशय यांच्याशी तडजोड होता कामा नये. वेगवान माहितीच्या युगात सखोल विचारांची, संवेदनशील अभिव्यक्तीची आणि दीर्घकालीन सांस्कृतिक स्मृतीची गरज अधिक आहे. साहित्यसंस्था, प्रकाशक, लेखक, शिक्षक आणि वाचक यांनी एकत्र येऊन वाचनसंस्कृतीच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

अखिल भारतीय मराठी साहित्य परिषदेच्या दोनशेव्या संमेलनाचा हा टप्पा केवळ मागील वाटचालीचा गौरव करण्यापुरता मर्यादित राहू नये. तो मराठी साहित्याच्या भविष्यासाठी नवी उद्दिष्टे निश्चित करणारा ठरावा. अधिकाधिक वाचकांपर्यंत पोहोचणे, नवोदित लेखकांना संधी देणे, ग्रामीण भागातील साहित्यिक प्रतिभेला व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे आणि महाराष्ट्राबाहेरील मराठी भाषकांशी नाते दृढ करणे, ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.

मराठी आणि गुजराती संस्कृतीचा स्नेहसेतू

वडोदऱ्याच्या या ऐतिहासिक भूमीवर आयोजित झालेले हे संमेलन मराठी आणि गुजराती संस्कृतींमधील संवाद अधिक समृद्ध करणारे ठरावे, अशी माझी मनापासून इच्छा आहे.

भाषा वेगवेगळ्या असल्या, तरी माणसाच्या भावना, त्याच्या आकांक्षा आणि त्याच्या जगण्यातील प्रश्न अनेकदा समान असतात. साहित्य या समानतेचा शोध घेते. ते भाषांच्या सीमा ओलांडून माणसाला माणसाशी जोडते. त्यामुळे साहित्यसंमेलने ही केवळ साहित्यिकांची संमेलने नसतात, तर ती विविध संस्कृती, विचार आणि अनुभव यांच्या परस्पर संवादाची केंद्रे असतात.

महाराष्ट्राबाहेर राहून मराठी भाषा जपणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे योगदान मोलाचे आहे. घरात, शाळेत, सार्वजनिक जीवनात आणि सांस्कृतिक उपक्रमांत मराठीचा वापर जिवंत ठेवणे, नव्या पिढीला मराठी वाचनाची गोडी लावणे आणि स्थानिक भाषांशी स्नेहाचे नाते निर्माण करणे, यातून भाषेचे खरे संवर्धन होते.

सयाजीराव गायकवाड यांच्या पुरोगामी विचारांना अभिवादन करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्यांच्या कार्यातील ज्ञाननिष्ठा, समतेची भूमिका आणि सर्वसमावेशक सांस्कृतिक दृष्टिकोन आपल्या आचरणात आणणे. भाषिक अभिमान जपत असताना इतर भाषांचा सन्मान करणे आणि सांस्कृतिक अस्मिता जपत असताना परस्परांतील संवाद वाढविणे, हाच खऱ्या अर्थाने भारतीय संस्कृतीचा आत्मा आहे.

समारोप : मराठीचा गौरव, विचारांचा वारसा आणि भविष्याची जबाबदारी

बंधू-भगिनींनो,

आजच्या या ऐतिहासिक संमेलनातून आपण तीन महत्त्वाचे संकल्प घेऊन जाऊ या. मराठी भाषा आणि साहित्याचे संवर्धन करू या. वाचनसंस्कृती अधिक व्यापक करण्यासाठी प्रयत्न करू या. आणि साहित्याच्या माध्यमातून समता, विवेक, बंधुभाव व मानवतेची मूल्ये अधिक दृढ करू या.

सयाजीराजे गायकवाड यांनी शिक्षण आणि समाजप्रबोधनाच्या माध्यमातून परिवर्तनाचा मार्ग दाखविला. त्या विचारांचा वारसा पुढे नेताना साहित्याने समाजाला अधिक प्रगल्भ, संवेदनशील आणि विवेकी बनविण्याचे कार्य केले पाहिजे. आपली भाषा ही आपल्या सांस्कृतिक अस्तित्वाची खूण आहे; परंतु त्या भाषेतील साहित्य माणुसकीचा विस्तार करणारे माध्यम आहे. म्हणूनच मराठीचा गौरव करताना माणसाचा गौरव करणे, हीच आपल्या साहित्यपरंपरेची खरी शिकवण आहे.

अखिल भारतीय मराठी साहित्य परिषदेच्या या दोनशेव्या संमेलनाच्या आयोजनासाठी परिषदेचे पदाधिकारी, आयोजक, स्थानिक संयोजक, कार्यकर्ते आणि प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष योगदान देणाऱ्या सर्वांचे मी मनःपूर्वक अभिनंदन करतो. साहित्याची ज्योत अशीच तेवत ठेवण्यासाठी आपण सर्वांनी एकत्रितपणे प्रयत्न करावेत, ही अपेक्षा व्यक्त करतो.

या ऐतिहासिक संमेलनाचे अध्यक्षपद मला बहाल करून आपण जो विश्वास व्यक्त केला, त्याबद्दल मी आपला मनःपूर्वक आभारी आहे.

मराठी भाषा समृद्ध होवो, मराठी साहित्य अधिकाधिक वाचकांपर्यंत पोहोचो, विविध भाषांमधील सांस्कृतिक मैत्री अधिक दृढ होवो आणि साहित्याच्या माध्यमातून मानवतेचा विचार अधिक व्यापक होवो, हीच सदिच्छा!

जय मराठी! जय महाराष्ट्र! जय हिंद!

धन्यवाद!