पाण्यातील विषारी रंगद्रव्यांचे विघटन करण्यासाठी स्मार्ट उपकरणाची निर्मिती Smart Chemical Pollutant Testing Device

शिवाजी विद्यापीठाच्या संशोधकांना मिळाले डिझाईन पेटंट

कोल्हापूर : शिवाजी विद्यापीठाच्या रसायनशास्त्र विभागातील संशोधक डॉ.अविराज रामचंद्र कुळदीप आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी विकसित केलेल्या ‘स्मार्ट कम्पोझिट मटेरियल टेस्टिंग डिव्हाईस’ला (डिझाईन क्रमांक 486128-001) भारत सरकारकडून डिझाईन पेटंट मंजूर झाले आहे. रासायनिक प्रदूषकांचे परीक्षण व पाण्यातील विषारी रंगद्रव्यांचे विघटन करण्यासाठी विकसित करण्यात आलेले हे उपकरण पर्यावरण संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

डॉ. कुळदीप यांनी दिलेल्या माहितीनुसार,शिवाजी विद्यापीठाच्या संशोधकांनी सेमीकंडक्टर फोटो-कॅटॅलिसिस तंत्रज्ञानावर आधारित हे उपकरण विकसित केले आहे.ग्राफिटीक कार्बन नायट्राइड (g-C₃N₄) आणि टायटॅनियम डायऑक्साइड (TiO₂) यांच्या प्रगत संयुगाचा वापर करून तयार करण्यात आलेले हे उपकरण रासायनिक डाय डिग्रेडेशन प्रक्रियेद्वारे पाण्यातील घातक रंगद्रव्यांचे प्रभावी विघटन करते.

कापड उद्योग आणि विविध रासायनिक कारखान्यांतून बाहेर पडणारे रंगयुक्त सांडपाणी नदी-नाल्यांमध्ये मिसळल्यामुळे जलप्रदूषणाची गंभीर समस्या निर्माण होते. या पार्श्वभूमीवर विकसित करण्यात आलेले हे उपकरण कमी खर्चात सांडपाण्यातील विषारी रंगद्रव्ये नष्ट करण्यास सक्षम आहे. उद्योगांसाठी सांडपाणी प्रक्रिया (Effluent Treatment) अधिक परिणामकारक आणि पर्यावरणपूरक करण्यास तसेच नागरिकांना स्वच्छ व प्रदूषणमुक्त पाणी उपलब्ध करून देण्यास हे संशोधन उपयुक्त ठरणार आहे.

या संशोधनात डॉ. राहुल मारुती माने, डॉ. किशोरकुमार खोत, डॉ. कल्याणराव गरडकर आणि डॉ. शरदचंद्र पाटील यांनी सह-संशोधक म्हणून योगदान दिले आहे.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाला (NEP) पूरक ठरणाऱ्या या नाविन्यपूर्ण संशोधनाबद्दल विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. राजनीश कामत, प्र-कुलगुरू डॉ. ज्योती जाधव, कुलसचिव डॉ. विलास शिंदे, रसायनशास्त्र विभागप्रमुख डॉ. एस. एस. चव्हाण तसेच इंडस्ट्रियल केमिस्ट्रीचे समन्वयक डॉ. गजानन राशिनकर यांनी संशोधकांचे अभिनंदन केले.

यूके पेटंट आणि ‘स्वच्छता सारथी’ पुरस्कार

डॉ. अविराज कुळदीप यांनी राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संशोधन क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे. सन २०२४ मध्ये त्यांच्या संशोधनाला यूके डिझाईन पेटंटही प्राप्त झाले आहे. तसेच कोल्हापूर आणि इचलकरंजी परिसरातील पंचगंगा नदी प्रदूषण विषयक शाश्वत संशोधन आणि योगदानाबद्दल त्यांना केंद्र सरकारचा ‘स्वच्छता सारथी फेलो पुरस्कार–२०२३’ प्रदान करण्यात आला आहे.