गुरुकृपेचा ज्ञानसूर्य : आत्मविद्येचे कमळ फुलविणारे सद्गुरू

नमो विशदबोधविदग्धा । विद्यारविंदप्रबोधा ।
पराप्रमेयप्रमदा । विलासिया ।। १ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय १० वा

ओवीचा अर्थ – स्पष्ट बोध करण्यांत चतुर असलेल्या व विद्यारूपी कमलाचा विकास करणाऱ्या व परावाणीचा विषय स्वरूपस्थिती हीच कोणी तरूण स्त्री त्या स्त्रीशी विलास करणाऱ्या श्री गुरो तुम्हांस माझा नमस्कार असो.

ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायाच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर माउलींनी केलेले हे गुरुवंदन अत्यंत गूढ, रसपूर्ण आणि तितकेच तत्त्वज्ञानाने परिपूर्ण आहे. संपूर्ण ज्ञानेश्वरीत गुरुचे महत्त्व अनेक ठिकाणी आले आहे; परंतु दहाव्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच त्यांनी सद्गुरू श्रीनिवृत्तिनाथांना उद्देशून उच्चारलेली ही ओवी म्हणजे केवळ स्तुती नाही,तर गुरुच्या स्वरूपाचे केलेले एक अद्वैतदर्शन आहे.या एका ओवीत गुरु म्हणजे ज्ञान,गुरु म्हणजे जागृती,गुरु म्हणजे परावाणीचे अंतिम सत्य आणि गुरु म्हणजे ब्रह्मस्वरूपाशी अखंड एकरूप झालेली परमशक्ती,हे अत्यंत सूचक आणि काव्यमय भाषेत मांडले आहे.

“नमो विशदबोधविदग्धा” या शब्दांनी माउली आपल्या निरूपणाची सुरुवात करतात.विशद म्हणजे अगदी स्पष्ट,निर्मळ आणि संभ्रमरहित.बोध म्हणजे आत्मज्ञानाची अनुभूती.विदग्ध म्हणजे अत्यंत कुशल,पारंगत. याचा अर्थ असा की,जे जीवाच्या मनातील अज्ञानाचे धुके दूर करून सत्याचा स्पष्ट अनुभव घडविण्यात निष्णात आहेत,त्या सद्गुरूंना माझा नमस्कार.

जगात माहिती देणारे अनेक असतात,शिकवणारेही अनेक असतात,पण बोध करून देणारे फार थोडे असतात.माहिती ऐकली की बुद्धी भरते;पण बोध झाला की जीवन बदलते.एखाद्या व्यक्तीला शेकडो वेळा “तू आत्मा आहेस” असे सांगितले,तरी तो बदलत नाही.पण एकदा सद्गुरूंच्या कृपेने त्या वाक्याचा अनुभव अंतःकरणात उजळला की,जन्मोजन्मीचे अज्ञान एका क्षणात विरघळते.गुरुचे सामर्थ्य हे शब्दांमध्ये नसते;त्यांच्या अनुभूतीत असते. म्हणूनच ते स्पष्ट बोध करण्याचे विदग्ध कलाकार आहेत.

अंधाऱ्या खोलीत हजार वर्षे अंधार असला तरी एक दिवा लावला की अंधार क्षणात नाहीसा होतो.दिव्याला अंधाराशी लढावे लागत नाही.त्याला फक्त प्रकाश द्यावा लागतो.सद्गुरूंचे कार्यही असेच असते.ते अज्ञानाशी संघर्ष करत नाहीत;ते ज्ञानाचा प्रकाश देतात.प्रकाश आला की अज्ञान आपोआप नष्ट होते.म्हणून माउलींनी त्यांना “विशदबोधविदग्ध” म्हटले आहे.

पुढील शब्द आहेत – “विद्यारविंदप्रबोधा.” येथे विद्या म्हणजे केवळ पुस्तकातील ज्ञान नव्हे. येथे विद्या म्हणजे आत्मविद्या, ब्रह्मविद्या. आणि अरविंद म्हणजे कमळ. कमळाचे एक वैशिष्ट्य आहे. ते रात्री मिटून जाते आणि सूर्य उगवला की उमलते. जीवाचे अंतःकरणही असेच असते. अज्ञानाच्या रात्रीत ते मिटलेले असते. त्यातील आत्मज्ञानाची क्षमता सुप्त असते. पण सद्गुरूंच्या कृपेचा सूर्य उगवला की ते कमळ हळूहळू उमलू लागते.

कमळ उमलते तेव्हा त्याचा सुगंध बाहेर पसरतो. त्याचप्रमाणे आत्मविद्या जागृत झाली की माणसाच्या जीवनातून प्रेम, करुणा, शांती, समत्व आणि आनंद यांचा सुगंध पसरू लागतो. पूर्वी जो रागीट होता तो शांत होतो; जो लोभी होता तो उदार होतो; जो भयभीत होता तो निर्भय होतो. हा बदल बाहेरून लादलेला नसतो. तो आतून उमललेला असतो. या उमलण्याचे कारण सद्गुरू असतात.

कमळ चिखलात जन्मते,पण चिखलाला चिकटत नाही. तसेच आत्मज्ञानी माणूस संसारात राहतो, व्यवहार करतो, कर्तव्य करतो; पण संसार त्याला बांधून ठेवत नाही. हे जग सोडून जाणे म्हणजे मुक्ती नाही; तर जगात राहूनही त्यापलीकडे जाणे ही खरी मुक्ती आहे. हे कमळासारखे जीवन गुरु शिकवतात.

तिसरी ओळ अधिक सूक्ष्म आहे – “पराप्रमेयप्रमदा.” भारतीय तत्त्वज्ञानात वाणीचे चार स्तर सांगितले आहेत – वैखरी, मध्यमा, पश्यंती आणि परा. आपण जी बोलतो ती वैखरी. विचाररूप वाणी म्हणजे मध्यमा. सूक्ष्म संकल्परूप वाणी म्हणजे पश्यंती. आणि जिथे शब्दच उरत नाहीत, जिथे केवळ शुद्ध चैतन्य असते, ती परावाणी.

परा ही बोलण्याची गोष्ट नाही; ती अनुभवण्याची अवस्था आहे. म्हणून माउली म्हणतात की, त्या परावाणीचे जे अंतिम सत्य आहे, त्या स्वरूपरूपी प्रमदेशी विलास करणारे सद्गुरू आहेत. म्हणजे गुरुंचे मन शब्दांच्या पलीकडील शांत ब्रह्मात अखंड रमलेले असते.

समुद्राच्या तळाशी पूर्ण शांतता असते. वर लाटा असतात, वादळे असतात; पण खोलवर निश्चलता असते. गुरुंची अवस्था अशीच असते.बाहेर ते बोलतात,चालतात,हसतात,शिकवतात; पण त्यांच्या अंतर्यामध्ये परब्रह्माची अखंड शांतता नांदत असते.म्हणून त्यांचे प्रत्येक वचन सामर्थ्यपूर्ण असते.

शेवटचा शब्द आहे – “विलासिया.” विलास म्हणजे आनंदाने रमणे. येथे सांसारिक अर्थ अभिप्रेत नाही. येथे ब्रह्मानंदातील सहज क्रीडा अभिप्रेत आहे. ज्यांचे जीवन परमसत्याशी अखंड एकरूप झाले आहे आणि जे त्या आनंदात सतत विहार करतात, ते सद्गुरू.

संतांच्या जीवनात हा विलास दिसून येतो. त्यांना काही मिळवायचे नसते. काही सिद्ध करायचे नसते. काही गमावण्याची भीती नसते. म्हणून त्यांचे जीवन सहज, निरागस आणि आनंदमय असते. लहान मुलगा जसा खेळतो, तसे संत ब्रह्मानंदात विहार करतात. म्हणून त्यांच्या सहवासात बसले की मनाला कारण नसताना प्रसन्नता लाभते.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या या गुरुवंदनात आणखी एक सूक्ष्म संदेश दडलेला आहे.ते स्वतः ब्रह्मज्ञानी होते.त्यांच्या मुखातून अमृतासारखी ज्ञानेश्वरी प्रकट झाली. तरीही त्यांनी स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान न बाळगता सर्व श्रेय सद्गुरूंना अर्पण केले.ही संतपरंपरेची खरी ओळख आहे.जितका ज्ञानाचा विस्तार वाढतो, तितका अहंकार कमी होत जातो.

आजच्या काळात माणूस माहितीच्या महासागरात जगतो.मोबाईलवर एका क्षणात हजारो माहितीचे स्रोत उपलब्ध आहेत.पण माहिती वाढली म्हणून शांती वाढली का? उलट संभ्रम वाढला, ताण वाढला, अस्थिरता वाढली. कारण माहिती म्हणजे ज्ञान नाही आणि ज्ञान म्हणजे बोध नाही. बोध तेव्हाच होतो जेव्हा अंतःकरण जागृत होते.ही जागृती सद्गुरूंच्या कृपेनेच घडते.

गुरु म्हणजे व्यक्ती एवढाच मर्यादित अर्थ नाही.गुरु म्हणजे अज्ञानातून ज्ञानाकडे नेणारी शक्ती. कधी ती एखाद्या संताच्या रूपात भेटते, कधी एखाद्या प्रसंगाच्या रूपात, कधी दुःखाच्या रूपात, तर कधी अंतर्मनातील विवेकाच्या रूपात. परंतु जोपर्यंत अहंकार बाजूला ठेवून शिष्यभाव जागृत होत नाही, तोपर्यंत गुरुचे खरे दर्शन घडत नाही.

शिष्यत्व म्हणजे केवळ नमस्कार करणे नव्हे.शिष्यत्व म्हणजे स्वतःच्या चुकीच्या समजुती सोडण्याची तयारी.रिकामे पात्रच भरता येते. आधीच भरलेले पात्र कितीही अमृतासमोर ठेवले तरी त्यात काही मावत नाही.म्हणून गुरु प्रथम अहंकार रिकामा करतात आणि नंतर आत्मज्ञानाने भरून टाकतात.

या ओवीतील “विद्यारविंद” हा शब्द साधकासाठी विशेष प्रेरणादायी आहे. प्रत्येकाच्या हृदयात ज्ञानाचे कमळ आहे. कोणाच्याही अंतःकरणात अज्ञान कायमचे नसते. ते फक्त झाकलेले असते. जसे ढगांमुळे सूर्य दिसत नाही, पण सूर्य अस्तित्वात असतो, तसेच आत्मज्ञान अज्ञानाने झाकलेले असते. सद्गुरूंची कृपा म्हणजे हे ढग दूर करणारा वारा.मग ज्ञानाचा सूर्य स्वतःच प्रकट होतो.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या भाषेतील आणखी एक वैशिष्ट्य येथे दिसते.ते तत्त्वज्ञान सांगताना कोरडी भाषा वापरत नाहीत.ते कमळ,तरुणी,विलास,प्रकाश अशा सौंदर्यपूर्ण प्रतिमांचा आधार घेतात. त्यामुळे ब्रह्मज्ञान हा कठीण विषय न राहता प्रेमाचा, अनुभवाचा आणि आनंदाचा विषय बनतो. त्यांच्या दृष्टीने अध्यात्म म्हणजे निर्जीव विचारसरणी नव्हे; तर जीवनाचा उत्सव आहे.

या ओवीत गुरु आणि परावाणी यांचा संबंध सांगितला आहे. आपण शब्दांमधून सत्य शोधत असतो; पण सत्य शब्दांच्या पलीकडे असते. नदीचा उद्देश समुद्रापर्यंत पोहोचणे असतो. समुद्र मिळाला की नदीचे स्वतंत्र अस्तित्व संपते. तसेच शब्दांचा उद्देश मौनापर्यंत नेणे हा आहे. मौन म्हणजे गप्प बसणे नव्हे; तर मनातील सर्व द्वैत विरघळून जाणे. गुरु या मौनात स्थिर असतात. म्हणून त्यांच्या शब्दांत मौनाचा सुगंध असतो.

आजचा माणूस बाहेरच्या यशामागे धावताना स्वतःला विसरत चालला आहे. शिक्षण आहे, पदव्या आहेत, पैसा आहे; पण अंतर्मनात समाधान नाही. याचे कारण विद्या आहे, पण आत्मविद्या नाही. ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की, सद्गुरू त्या आत्मविद्येचे कमळ उमलवतात. ही विद्या मिळाली की बाह्य यशाला योग्य दिशा मिळते आणि जीवनाला अर्थ प्राप्त होतो.

ही पहिली ओवी म्हणजे दहाव्या अध्यायाचे मंगलाचरण आहे. ज्या गुरुने अंतःकरणात ज्ञानाचा दिवा लावला, आत्मविद्येचे कमळ फुलवले, शब्दांच्या पलीकडील सत्याचा अनुभव दिला आणि ब्रह्मानंदात सहज विहार करण्याची अवस्था प्राप्त करून दिली,त्या सद्गुरूंना ज्ञानेश्वर माउली अत्यंत प्रेमाने वंदन करतात.या वंदनात भक्ती आहे,कृतज्ञता आहे, तत्त्वज्ञान आहे आणि अद्वैताची सर्वोच्च अनुभूतीही आहे.

साधकाने जर या एका ओवीचा अर्थ मनात उतरवला,तर त्याला समजेल की अध्यात्माचा प्रवास हा बाहेरच्या जगात काही नवीन मिळविण्याचा नसून, स्वतःच्या अंतःकरणातील ज्ञानकमळ उमलविण्याचा आहे.त्या कमळाला उमलविणारा सूर्य म्हणजे सद्गुरू,त्यांचा कृपाप्रकाश म्हणजे विशद बोध, त्यातून प्राप्त होणारी अनुभूती म्हणजे परावाणीचे मौन आणि त्या मौनात अखंड नांदणारा आनंद म्हणजेच ब्रह्मविलास. हाच या ओवीचा हृदयस्थ संदेश आहे.