आस्थेचा महापूर…

तैसे आस्थेचां महापुरीं । रिघताती कोटिवरी ।
परी प्राप्तीचां पैलतीरीं । विपाइला निगे ।। १३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें स्वरूपज्ञानाच्या इच्छारूपी पुरांत कोट्यवधि लोक प्रवेश करतात, पण स्वरूपज्ञानाच्या प्राप्तीच्या पलीकडच्या कांठाला त्यांतून एखादाच निघतो.

ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक अतिशय गहन सत्य सहजसुंदर प्रतिमेतून आपल्या पुढे ठेवतात. एखाद्या महापुरात कितीतरी लोक सामील होतात, सर्वजण वाहत्या लाटांमध्ये उतरतात. पण त्या महापुराच्या दुसऱ्या तीरावर पोचतो कोण? तर फार थोडे. बहुतेक मधेच थांबतात, काही थकून जातात, तर काहींना प्रवाह खेचून परत मागे नेतो. तसेच स्वरूपज्ञानाच्या प्रवासातही घडते.

ज्ञानाची, आत्मस्वरूप ओळखण्याची, परमार्थाची तळमळ असणारे लाखो कोट्यवधी जीव या मार्गाला लागतात. पण त्या पैलतीराला – म्हणजेच स्वरूपज्ञानाच्या खऱ्या अनुभूतीला – पोचणारे फार मोजके. ही ओवी केवळ निराशेचा किंवा कठीणतेचा उल्लेख करत नाही, तर ती साधकाला जागवते, सावध करते आणि खऱ्या अर्थाने साधनेसाठी लागणाऱ्या अंतर्मुखतेची आणि चिकाटीची आठवण करून देते.

आध्यात्मिकतेची “महापूर” प्रतिमा

माऊलींनी “आस्थेचा महापूर” ही प्रतिमा वापरली आहे. जेव्हा एखाद्या संताचा प्रभाव वाढतो, जेव्हा एखादी भक्तीची किंवा साधनेची चळवळ सुरू होते, तेव्हा लाखो लोक त्यात ओढले जातात. आपल्याकडे भागवत धर्म, नामस्मरण, तीर्थयात्रा, जप-तप, योग, ध्यान अशा किती प्रवाह आहेत! हजारो वर्षे लोक त्यात स्वतःला झोकून देत आले आहेत. बाहेरून पाहिले तर हा एक भव्य महापूर दिसतो – किती श्रद्धा, किती भक्ती, किती मंत्रोच्चार, किती अनुष्ठाने! पण खरी गोष्ट अशी की या सर्वांतून ‘स्वरूपज्ञान’ या दुसऱ्या तीरापर्यंत पोहोचणारे किती ?

बहुतेकजण श्रद्धेतून सुरुवात करतात, पण श्रद्धा हळूहळू परंपरेत बदलते. परंपरा नुसती चालत राहते, त्यातली आग, शोध, उत्कटता कमी होत जाते. त्यामुळे प्रवास मध्येच अडकतो. काहींना बाह्य आडंबर, कर्मकांड, प्रतिष्ठा, मान-सन्मान यांत समाधान मिळते. काहींना उपासनेतून येणारे मानसिक समाधानच अंतिम वाटते. पण स्वरूपज्ञानाचा पैलतीर म्हणजे “मी कोण?” या प्रश्नाचे अखंड व अनुभवात्मक उत्तर. तो अनुभव म्हणजे अहंकाराचा पूर्ण विसर, “सगळी सृष्टी माझ्या आत्म्यातीलच आहे” असा अखंड साक्षात्कार.

कोट्यवधी साधक – एकच ज्ञानी

इतिहास पाहिला तरी हेच जाणवते. कितीतरी ऋषी, मुनी, भक्त, साधक, योगी, तपस्वी झाले. पण त्यांतून मोजकेच खरे ज्ञानी म्हणून ओळखले जातात. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, कबीर, रामण महर्षी, अद्वैताच्या काही थोर आचार्य – हे “पैलतीराला गेलेले”. त्यांच्या मागे किती लोक चालले, पण मधल्या वाटेतच ते थांबले.

हे चित्र निराशाजनक नाही, उलट प्रेरणादायी आहे. कारण माऊली म्हणतात – “असे कोट्यवधी असले तरी एखादाच निघतो.” म्हणजेच ‘निघतो’ हे शक्य आहे, झाले आहे आणि होत राहणार आहे. तो ‘एखादा’ का होऊ नये, हा प्रश्न प्रत्येक साधकाच्या हृदयात निर्माण व्हावा, म्हणूनच ही ओवी.

साधना आणि तिची अडथळ्यांची नदी

आत्मज्ञानाचा प्रवास म्हणजे एखादी प्रचंड नदी पार करण्यासारखा. सुरुवातीला जल्लोष असतो – मी साधना सुरू केली, मी ध्यान करतो, मी जप करतो. ही आरंभीची ऊर्जा म्हणजे प्रवाहात उतरल्याची उर्मी. पण नंतर लाटा येतात. लाटा म्हणजेच वासना, मोह, लोभ, अहंकार, भीती, संशय. कितीही पोहायचा प्रयत्न केला तरी या लाटा मागे खेचतात. काहीजण परत किनाऱ्यावर येऊन बसतात – म्हणजे सांसारिक सुखसोयींमध्येच स्थिर होतात. काहीजण मध्येच थकून बुडतात – म्हणजे निराशेत जातात. फार थोडे जीव, जे प्राणपणाने प्रयत्न करतात, जे गुरुकृपा आणि स्वतःची चिकाटी एकत्र जोडतात, तेच हळूहळू पैलतीर गाठतात.

गुरुकृपेचे महत्त्व

या संदर्भात एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे गुरु. या प्रवासात एखादा कुशल नावाड्या असला तरच पैलतीर गाठता येतो. अन्यथा महापुराच्या गदारोळात साधक हरवतो. गुरु म्हणजे नावाड्या, तो दिशादर्शक. त्याच्याशिवाय कितीही पोहायची धडपड केली तरी प्रवाहात गटांगळ्या खाव्या लागतात. म्हणून संत नेहमी सांगतात – “गुरुशिवाय ज्ञान नाही.”

“आस्थे” विरुद्ध “अनुभव”

आस्थेचा महापूर म्हणजे श्रद्धा, भक्ती, भाव. हे सुंदर आहे, पण ते अंतिम नाही. ते साधनेची सुरुवात आहे. खरी पूर्णता तेव्हा मिळते जेव्हा ती आस्था अनुभूतीत परिवर्तित होते. म्हणजे केवळ “देव आहे” ही श्रद्धा न राहता “मीच देवस्वरूप आहे” असा अनुभव होणे. भक्ती ही होडी आहे, पण पैलतीर म्हणजे ज्ञान. भक्तीशिवाय ज्ञान मिळत नाही, पण भक्तीपुरतेच थांबलो तर पैलतीर सुटते.

का फार थोडेच यशस्वी होतात?

हे प्रश्न प्रत्येकाला पडतो – जर मार्ग इतका सुंदर असेल, तर मग थोडकेच पैलतीराला का पोचतात?
कारण –
सहज मिळेल अशी अपेक्षा – अनेकांना वाटते की काही दिवस साधना केली की लगेच आत्मज्ञान मिळेल. पण हा प्रवास आयुष्याचा, जन्मोजन्मांचा आहे.
अहंकाराची गाठ – ‘मी साधक आहे’, ‘मी भक्त आहे’, ‘मी जाणतो’ हा सूक्ष्म अहंकार शेवटच्या टप्प्यावर अडथळा ठरतो.
बाह्य आकर्षणं – कीर्ती, पद, मान, लोकांची स्तुती यांत अनेक साधक अडकतात.
धैर्याचा अभाव – लांबचा प्रवास आहे. थकवा आला की बरेच जण हार मानतात.

साधकासाठी संदेश

ही ओवी प्रत्येक साधकाला आरसा दाखवते. आपण कोणत्या अवस्थेत आहोत? आपण महापुरात उडी मारली आहे का? की अजून किनाऱ्यावरूनच बघतोय? जर उडी मारली असेल तर लाटांशी झुंजतोय की नावाड्याचा हात धरून पुढे जातोय? साधकाने नेहमी लक्षात ठेवावे – पैलतीर आहे, तो गाठता येतो, पण त्यासाठी अपार धैर्य, अखंड साधना आणि गुरुकृपा आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी म्हणजे साधनेचा वस्तुनिष्ठ आराखडा. “कोट्यवधी लोक प्रयत्न करतात, पण एखादाच यशस्वी होतो” हा कठोर सत्याचा धडा आहे. पण तो निराशा देणारा नाही; उलट साधकाच्या अंतर्मनात अग्नी पेटवणारा आहे. कारण ‘तो एखादा मीच असलो तर?’ ही प्रेरणा यातून मिळते.

स्वरूपज्ञानाची प्राप्ती ही मानवी जीवनाची सर्वोच्च ध्येय आहे. ते सहज नाही, पण शक्य आहे. साधना, चिकाटी, गुरुचा आशिर्वाद आणि आत्मशुद्धी या होडीवर बसून साधक हा महापूर पार करू शकतो. अन्यथा प्रवाहात वाहून जाण्याचा धोका कायमच आहे. म्हणूनच माऊलींचा हा इशारा अमूल्य आहे – फक्त महापुरात उडी मारली म्हणजे काम भागले नाही, पैलतीरापर्यंत पोचणे हेच खरे साध्य आहे.